جوامع روايى كه تراث علمى صادر بيت وحى و عصمتاند ، و در حقيقت تفسير انفسى قرآن كريماند ، بيانگر بسيارى از اسرار احكام و آداب ديناند ، و اشارات و راهنماييهايى دارند كه سرمايه تحقيق پژوهشگر دينىاند . كتاب علل الشرائع جناب شيخ صدوق در 647 باب ، و كتاب ديگرش به نام معانى الاخبار در 426 باب ، نمونهاى از اين حكم حكيماند .
مثلا إمام الكلّ فى الكلّ حضرت امير المؤمنين على ( عليه السلام ) در بيان سرّى از اسرار تكوينى فرموده است :
ليس شىء تغيب أذناه إلّا و هو يبيض ، و ليس شىء تظهر أذناه إلّا و هو يلد . ( عيون الأخبار ابن قتيبهء دينورى ، ج 2 ، ص 88 ) .
يعنى هر جاندارى كه گوشهاى او برآمده نيست تخم مىگذارد ، و هر جاندارى كه گوشهاى او برآمده است بچه مىزايد .
چنان كه مار و سوسمار و ماهى و مارماهى و باخه و اكثر پرندگان كه گوش آنها به سر آنها چسبيده است و لاله ندارد تخم مىنهند ؛ و انسان و آهو و اسب و شتر و شير و شبپره كه گوش آنها برآمده است و لاله دارد بچه مىآورند .
از خانمى بزرگوار كه نويسنده و دانشپژوه بوده است و با عزم و اراده و همّتى شگفت در پى تحقيق اين موضوع مهمّ برآمده است يادى شود ، و آن اين كه فاضل قاجار فرهاد ميرزا در كتاب شريف زنبيل ( ط 1 ، ص 14 ) گويد :
« از مجلس امير كمال الدين حسين فنائى نقل شد : حضرت صادق ( عليه السلام ) از امّ جابر پرسيد كه در چه كارى ؟ عرض كرد كه مىخواهم تحقيق كنم از چرنده و پرنده كدام بيضه مىنهند و كدام بچه مىآورند ؟
فرمود كه احتياج به اين مقدار فكر نيست ، بنويس كه گوش هر حيوانى كه مرتفع است بچه مىآورد ، و هر كدام كه منخفض است بيضه مىنهد
ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ . *
باز با آن كه پرنده است و گوش او منخفض و به سر او چسبيده بيضه مىنهد .
سلحفات كه چرنده است چون بدين منوال است بيضه مىنهد . و گوش خفاش