پرنده تميزخوار تخم آن به خوبى مخروطى است . و پرنده حلال گوشتى كه مانند اردك از خوردن لجن خوددارى نمىكند ، تخم آن اگر چه مخروطى است و لكن در حدّ تخم پرندگان تميزخوار به خوبى مخروطى نيست .
در امثال اين مسائل اگرچه در كتب فقهى قيل و قال شده است ، و لكن غرض داعى اين است كه در پيرامون موضع سؤال مذكور : « آيا علم دينى امكان دارد ؟ » همه احكام تشريعى مبتنى بر اسباب و علل تكوينىاند كه در جوامع روايى بدانها راهنمايى شده است ؛ و در كتب علماى دين نيز اسرار بسيارى از مسائل كه اكثر آنها صورت استحسانى دارد گفته آمد كه باز براى تحقيق ديگران راه گشايند . و دين مانع از فحص و تحقيق نشده است بلكه بدان حثّ و ترغيب فرموده است كه علينا أن نلقى إليكم الاصول و عليكم أن تفرّعوا . اين فرموده امام محمّد باقر و امام جعفر صادق ( عليهما السلام ) است و در مادّه لغت « فرع » مجمع البحرين طريحى مذكور است . يعنى بر ما است كه به شما اصول را - كه امّهات و قواعد و ضوابطاند - إلقا كنيم ، و بر شما است كه اجتهاد كنيد و از آنها فروع را استنباط نماييد .
در صحف عرفانى اصيل اسلامى مثل مصباح الانس علامه ابن فنارى معنون است كه تشريعيّات از متن تكوينيّات برخاستهاند . و به عبارت شيوا و رساى شيخ رئيس ابو على سينا در دانشنامه علائى : « به هر نادانسته راهى است كه به وى دانسته مىشود » .
7 - آيا علم مىتواند از دين به كلّى مستغنى باشد ؟ بعضى از علوم مانند علم به برخى از حرف و صنايع و نظائر آنها كه انسانها براى آسايش و تعيّش و بهزيستى بدانها دست مىيابند ، شايد بتوان گفت كه دخلى به دين ندارند ؛ مگر اين كه درباره آلات و اجزاى آنها از حيث طهارت و نجاست ، و حلّيت و حرمت ؛ و يا از حيث اهداف و غايات صنعت آنها به دين ارتباط پيدا كنند ، كيف كان قرآن پايه و قاعده مدينه فاضله انسانى است و نگاهدار حدّ آدمى و
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 468
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٦٨