معارف پاشيده شد كه به قول حكيم سنائى غزنوى در حديقة الحقائق :
تخمهايى كه شهوتى نبود * بر او جز قيامتى نبود
به فرموده حضرت وصى امام عالى اعلى على ( عليه السلام ) به شاگرد كاملش كميل چنان كه در نهج البلاغه آمده است : « يحفظ اللّه بهم حججه و بيناته حتى يودعوها نظراءهم و يزرعوها في قلوب أشباههم » .
مفاد كلام كامل امام در عبارت مذكور اين است كه علما زارعاند و قلوب مستعدّه مزرعه و علوم و معارف بذرند . آرى استاد كشاورز روحانى است كه بذرهاى معارف را در مزرعه قلوب قابل و لايق مىافشاند . اين بذرها هر يك ريشه مىدواند و شجره طيبهاى مىشود كه همواره ميوه مىدهد و نفوس مستعده براى هميشه از آن بهرهمندند . قوله سبحانه :
أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِي السَّماءِ تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ
« 1 » . چنانكه آثار اينگونه بذرها را در متأله سبزوارى - از شاگردهايى كه تربيت كرده است ، و كتب و رسائلى كه تصنيف فرموده است - مشاهده مىفرماييد ، و ديگران هم در قرون آتى مشاهده خواهند فرمود ، بلكه :
سالها عشاق خاكم را زيارتگه كنند * چون كه من روزى طواف كوى جانان كردهام
آن جناب در اسرار الحكم از قابليت فطرى خويش خبر داده است كه حكايت فرمود :
وقتى در عنفوان شباب از آن باب كه حضرت رضا ( عليه آلاف التحية و الثناء ) فرموده است : « قد علم اولوا الألباب أن ما هنالك لايعلم إلا بما هاهنا » در انديشه آيت اين اسم شريف حق بودم كه « [ يا ] من لايشغله شأن عن شأن » ؛ در رؤيا بزرگى فرمود : « حسّ مشترك آيتى است » ، چون در بيدارى ملاحظه نمودم ديدم كه در آنى واحد ، شخص مىبيند و مىشنود و سخونت و برودتى و نعومت و خشونتى و
هامش
( 1 ) - سورهء ابراهيم ، آيهء 26 .