بايد كسى باشد كه به قاعده علم تشريح از تركيب اعصاب و عضلات و ترتيب اغشيه و رطوبات و طبقات آنها به خوبى بصيرت داشته باشد تا بداند علّت ساريه عضو در كدامين جزء است ، و باعث حدوث و موجب زوال اين چيست كه طريقه ازالت علّت و اعادت صحت را دريابد و متصدّى معالجه آن عضو شريف گردد ، و گرنه آيه
لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ
« 1 » را بر بيمار بيچاره بايد تلاوت كرد .
على بن عيسى كحّال ، چشم پزشكى چيره دست و چشمگير بوده است . وى از دانشمندان بنام معاصر شيخ رئيس ابو على سينا بوده است ، بلكه بيست و هفت سال پيش از وفات شيخ وفات كرده است . كتاب بسيار گرانقدرش به نام تذكرة الكحّالين موضوع آن چشم است و مسائل آن وصف چشم و بحث از عوارض و علاج آنست . اين كتاب مستطاب سه مقالت است و هر مقالت آن چند باب . از باب ششم تا باب بيستم مقالت نخستين آن در تشريح جهاز چشم و بيان طبقات و رطوبات آنست كه موجب شگفتى هر بخرد سخنشناس است . باب ششم آن در تشريح طبقات هفتگانه چشم به نامهاى : « صلبيّه و مشيميّه و شبكيّه و عنكبوتيّه و عنبيّه و قرنيّه و ملتحمه » اند كه اين طبقات هفتگانه چشم از ديرباز در نظم و نثر ارباب قلم مشاهده مىشود . مثلا حافظ شيرين سخن گويد :
اشك حرم نشين نهانخانه مرا * زانسوى هفت پرده به بازار مىكشى
و در ديوان اين كمترين آمده است :
ز هفتم آسمان غيب بىعيب خدا بينم * گهرها ريخت كامروزم بشد هر دانه خرمنها
كتاب تذكرة الكحّالين به قطع وزيرى در 386 صفحه در سنه 1383 ه در حيدرآباد دكن به طبع رسيده است .
قديمترين كتاب در چشم پزشكى كه اكنون در دست است كتاب نفيس العشر مقالات في العين تاليف حنين بن اسحاق عبادى متوفى 264 ه است ( 194 ه - 264 ه ) كه قريب به دو قرن قبل از شيخ رئيس مىزيست . اين كتاب بسيار مغتنم
هامش
( 1 ) - سوره يس ( 36 ) : 67 .