- يعنى برآمدگى دارند - . و آب همه كره زمين را فرا گرفته بود ، و چون فرو نشست قهرا جاى برآمده زمين كه قبّه آنست و تقبّب آن بيش از جاهاى ديگر است در نخستين بار نمودار شده است ، و آن مكّه مكرّمه است . و چون آب كمكم فرو نشست و تقليل يافت قسمت پديد آمده زمين به تدريج گسترش يافت كه از آن تعبير به دحوالارض شده است .
اين حاصل فرموده آن جناب در جلسه درس بوده است كه از محضر ارفع و انور او استفاده كردهايم و اينچنين نگاشتهايم . و همين معنى را در كتاب گرانقدرش به نام نثر طوبى در لغت « دحو » به قلم مباركش چنين تحرير فرموده است :
دحو : گستردن . و الأرض بعد ذلك دحيها ، زمين را پس از آن بگسترد . چنان كه در لغت ارض گذشت مراد از آن كره زمين نيست بلكه سطح خشكى است مقابل دريا و كوه ، كوه و آب از زمين نيستند . و به مقتضاى اين آيه خشكى زمين كه ربع مسكون مىنامند پس از خلقت اوّلين پديد آمد ، چون سطح كره خاك را آب از همه جانب فرا گرفته بود ، و اين خشكى كه برجسته و از آب بيرون آمده مانند جزيره است كه از قعر دريا بر جهد و بالا آيد و به تدريج پهن و گسترده و بزرگ شود ، طبيعيان امروز هم گويند آب به همه زمين احاطه داشت و خشكى به عللى از قعر آب برآمد و بر سطح زمين چينها و شكنجها هويدا شد .
راقم گويد : از معرفت به معناى دحوالارض دانسته مىشود كه اين كلام كامل دحو از غرر معجزات قولى حضرت خاتم - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - است . و نيز بنابر دحو بايد قبة الارض ، به معنى برآمدهترين جاى ارض ، مكّه مكرمه بوده باشد كه عرض جغرافيائى آن 21 درجه و 25 دقيقه شمالى است ؛ و طول آن از ساحل بحر محيط غربى چنان كه در قانون ابو ريحان بيرونى آمده است 67 درجه است ؛ و از جزائر خالدات - اعنى از جزيره فر - در حدود 79 درجه است .
بدان كه درسهاى 47 تا 50 كتاب ما دروس هيئت و ديگر رشتههاى رياضى در بيان قبة الارض و دحو الارض بسيار مطلوبند ، و مسائلى رياضى و جغرافيائى و
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 461
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٦١