اشتمل على اثنين و اربعين مجسّما مائيّا كل منها مكعّب الشبر ، و مجسّم آخر هو سبعة أثمان مكعّبه .
مجسّم و مكعّب بدان معنى است كه گفته آمد .
ثقة الاسلام كلينى در كتاب صلات كافى به اسنادش روايت كرده است :
عبد الأعلى مولى آل سام قال قلت لأبى عبد اللّه - عليه السلام - : كم كان مسجد رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - ؟ قال : ثلاث آلاف و ستمائة ذراع تكسيرا ( مكسّرة - خ - ل ) « 1 » .
مثلا اگر هر يك از طول و عرض مساحت مسجد شصت ذراع باشد مساحت آن سه هزار و ششصد ذراع خواهد بود . و ممكن است كه طول و عرض مساحت آن مختلف بوده باشند و باز مكسّر آنها 3600 ذراع بشود چنان كه روشن است .
ابو المعالى نصر اللّه منشى در كليله بهرامشاهى در ستايش سلطان محمود غزنوى و كشورگشائى او گويد :
و آنگاه همت ملكانه را بر اعلاء كلمه حق مقصور گردانيد ، و ذات بيهمال خويش را بر نصرت دين اسلام و مراعات مصالح خلق وقف كرد ، و از در كابل تا كناره قنوج و حدود كالنجر و بانوسى . . . و اطراف كرمان و سواحل درياى تيز و مكران در تكسير دو هزار فرسنگ در خطّه اسلام افزود ، و آفتاب ملّت احمدى بر آن ديار از عكس ماه رايت محمود بتافت . . . » « 2 »
بدان كه مساحت را در علم اوفاق معنى ديگر است . و تكسير دائره كه عبارت از دانستن نسبت عددى قطر دائره به محيط آنست مطلبى ديگر است . و تكسير در رشتههاى ارثماطيقى به وجوه گوناگون است ، بلكه تكسير خود علمى جداگانه و فنّى مستقل است .
اين بود مراد ما از تمهيد مقدمه ؛ اكنون در اصل مقصود كه بيان روايات كرّاست گوييم :
هامش
( 1 ) - « كافى » ص 81 ، رحلى ، چاپ سنگى .
( 2 ) - « كليله و دمنه » ص 21 - 22 ، به تصحيح راقم .