روايات كرّاست . نخست به عنوان مقدمه گوييم :
تسطيح را در اصطلاح رياضى چند معنى است ، يكى اين كه تسطيح عبارت است از ضرب عددى در عددى ، و يا ضرب خطّى در خطّى كه محيط به سطحىاند كه آن سطح متوازى الأضلاع قائم الزوايا باشد ، و هر يك از عدد و خط را ضلع مىنامند ، پس اگر سطح متوازى الاضلاع قائم الزوايا همه اضلاع آن مساوى باشند مسطّح آن را كه حاصل ضرب مذكور است مربّع گويند - اعنى مسطّح اعمّ از مربع است . بلكه مسطّح را نوعا در حاصل ضرب دو عدد يا دو مقدار مختلف با يكديگر اطلاق مىكنند ، چنان كه مربّع را در حاصل ضرب عددى يا مقدارى در خودش ، مثلا عدد بيست مسطّح چهار در پنج است ، و بيست و پنج مربع پنج در پنج . چنان كه هرگاه مطلوب مساحت جسم باشد و اضلاع طول و عرض و عمق آن مساوى باشند مكعّب گويند و گرنه مجسّم .
خواجه طوسى در صدر مقاله هفتم تحرير اصول اقليدس در تعريف عدد مضروب و مربّع و مكعّب و مجسّم گويد :
1 - العدد المضروب في عدد آخر هو الذي يضعّف بعدّة آحاد المضروب فيه فيجتمع عدد .
2 - و العدد المربّع هو المجتمع من ضرب عدد في مثله و يحيط به عددان متساويان .
3 - و العدد المكعّب هو المجتمع من ضرب عدد في مربّعه و يحيط به ثلاثة أعداد متساوية .
4 - و العدد المسطّح هو المجتمع من ضرب عدد في عدد و يحيط به عددان هما ضلعاه .
5 - و العدد المجسّم هو المجتمع من ضرب عدد في عدد مسطح و يحيط به ثلاثة أعداد هى أضلاعه .
يعنى : 1 - چون چهار را مثلا در پنج ضرب كنيم ، 4 را مضروب و 5 را مضروب فيه گوييم ، كه 4 به عدّت آحاد مضروب فيه - يعنى 5 بار - مضاعف شده
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 248
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٤٨