اين بود بيان قيصرى در رد قول به تشكيك در حقيقت وجود با فى الجمله زياداتى كه در اثناى ترجمه براى مزيد توضيح آوردهايم .
نتيجه بحث اينكه تشكيك در حقيقت خارجى وجود مقابل مفهوم است كه به مشرب اهل تحقيق به معنى سعه و ضيق مجالى و مظاهر اين حقيقت واحده است . و به نظر صاحب اسفار به معنى اختلاف مراتب به شدت و ضعف و كمال و نقص و تقدم و تاخر و اوليت و ثانويت و اولويت و عدم آن در اين حقيقت واحده است ، و به حكمت رائج مشاء ، تشكيك در حقائق متباينه موجودات است و وجود در نزد هرسه فرقه اصيل است و دوراى اخير تشكيك ، در مشرب اهل تحقيق فائل است به بيانى كه تقديم داشتهايم .
بعضى از مشايخ ما رضوان الله تعالى عليه در اين مقام فرموده است حقيقت وجود به دو معنى اطلاق مىشود
اولا حقيقت مقابل ظل كه حقيقت واحده است به وحدت حقيقيه اطلاقيه ذاتيه و تعدد و تكثر در آن نيست بلكه در ظهورات آنست و تشكيك در حقيقت وجود به اين معنى رائج است به سريان آن حقيقت در هرموجودى و معيت قيوميه آن است با اشياء كما قال الله تعالى و هو معكم اينما كنتم پس در حقيقت اين تشكيك راجع است به تشكيك در ظهورات نه
يادنامه مفسر كبير استاد علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 459
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٥٩