در ظهور خواص او از عليت و معلوليت در علت و معلول است ، و به اينكه قائم به نفس خود است در جوهر ، و غير قائم به نفس خود است در عرض ، و به شدت ظهور در قار الذات و ضعف آن در غير قار الذات است . چنان كه تفاوت بين افراد انسان در نفس انسانيت نيست بلكه به حسب ظهور خواص انسانيت در افراد انسان است . پس اگر تفاوت يعنى تفاوت ظهورى ، مخرج وجود از عين حقيقت افرادش باشد ، بايد تفاوت ، مخرج انسانيت از عين حقيقت افرادش باشد و حال اينكه تفاوتى كه بين افراد انسانيت است مانند آن در افراد موجودات ديگر ممكن نيست .
لذا بعضى از آنها به حسب مرتبه اعلى و به حسب مقام اشرف از ملائكه است ، و بعضى از آنها به رتبت اسفل و به حال اخس از حيوانند كما قال الله تعالى اولئك كالانعام بل هم اضل ، و قال لقد خلقنا الانسان فى احسن تقويم ثم رددناه اسفل سافلين ، و به همين جهت است كه يقول الكافر يا ليتنى كنت ترابا .
اينقدر در رد قول به تشكيك در حقيقت وجود براى اهل استبصار كافى است ، و كسى كه خداوند چشم بصيرت او را منور گردانيد ، و آنچه را كه گفته شد فهميد و در آن امعان نظر كرد از رفع شبهاى وهميه و معارضات باطله عاجز نيست . و الله المستعان و عليه التكلان .
يادنامه مفسر كبير استاد علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 458
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٥٨