اعلى المراتب است بنابر يك مبنى ، و يا طرف سلسله ممكنات است ، بنابر مبناى ديگر حقيقت بحث و انيت محض يعنى وجود مجرد صرف و غير متناهى و منزه از ماهيت مىدانند به ادلهاى كه در كتب فن آوردهاند و از آن مرتبه تعبير به احديت ذات مىكنند ، اما بر مشرب رحيق اهل تحقيق وجود عين موجود است و تمايز موجودات به اضافات و نسب اسمائى است ، و بر همهء وجودات حقائق صادق است كه اعيان حقايق عين هويت و وجود آنها است ، چنان كه بر مبناى اهل نظر بر ماهيات نيز صادق است چون صدق عارض بر معروضاتش .
ثمره بحث اينكه انيت محض بودن حقتعالى در كتب اهل نظر بابى خاص دارد ، و در صحف اهل تحقيق بدين عنوان معنون نيست هرچند در اثناى مسائل و مطاوى مباحث بدان تفوه شده است ولى تفاوت در ميان بسيار است زيرا نظر اهل نظر در تنزيه قاصر به مرتبهاى از وجودات و تنزيه او عين تشبيه است مثلا گويد واجب الوجود عقل محض لانه ذات مفارقة للمادة و كذلك هو معقول محض لان المانع للشى ان يكون معقولا هو ان يكون فى المادة و علائقها فالبرى عن المادة و العلائق هو معقول لذاته فذاته عقل و عاقل و معقول ( ص 233 ج 2 الهيات شفاء و ص 10 مدينه فاضله فارابى ) ولى بنابر حقيقت توحيد بر عرف تحقيق ، جمع بين تفرقه و جمع ، و تنزيه و تشبيه است
يادنامه مفسر كبير استاد علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 445
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٤٥