بنابر آنچه قبلا گذشت تمام براهين فلسفهء اولى برهان انى است كه از احد المتلازمين پى به متلازم ديگر برده مىشود . برهان صديقين نيز از همين قسم خواهد بود . « 1 »
9 - همانطوريكه استاد علامه ( ره ) در اصل اثبات واجب الوجود طرحى نو راجع به برهان صديقين ارائه دادند ، در اثبات توحيد ربوبى نيز ابتكارى خاص عرضه كردند كه هم ابهام اهل كلام را بر طرف نمود و هم اجمال اهل فلسفه را تبيين كرد و خلاصهء آن اينكه اگر بيش از يك پروردگار تدبير جهان آفرينش را به عهده داشته باشد لازمهاش تباهى عالم و زوال و نابودى آن خواهد بود ، چون هركدام از آنان جهان را براساس نظم خاص و تدبير مخصوص اداره مىنمايند و چون تدبيرها متفاوت است شيرازهء جهان آفرينش گسيخته شده و رو به زوال مىنهد . برخى چنين گفتند كه چون پروردگاران جهان ، عالم و عادل و مصلحتانديش هستند مىتوان فرض نمود كه همهء آنان با تدبير عقلى برابر آنچه صلاح است و با نظام احسن موافق است ، جهان را اداره كنند تا هيچگونه ناهماهنگى مشاهده نشود ، ولى حضرت استاد مىفرمودند :
اگر مبداء جهان متعدد بود و هركدام حقيقت مبائن با ديگرى داشتند قهرا نظام احسنى كه تابع حقيقت مبدء عالم است
هامش
( 1 ) - تعليقه اسفار ج 6 ص 13 و ص 27 و ص 29