مىشود كه فلان مطلب با برهان - لم - و فلان مطلب ديگر با برهان - شبه لم - اثبات مىشود ، ولى حضرت استاد علامه ( ره ) راهى را براى برهان لم در مسائل فلسفى باز « 1 » نمىديد زيرا موضوع فلسفه اولى واقعيت خارج است كه از تمام اشياء جامعتر و بر همه آنها سايهافكن است و هيچچيزى بيرون از او نخواهد بود و محمولهاى مسائل فلسفى يا به تنهائى مساوى موضوع فلسفه مىباشند يا هركدام از آنها با مقابل خود همسطح موضوع آن بوده و برابر آن خواهد بود . بنابراين چيزى كه سبب ثبوت محمول عام براى موضوعى كه عام و فراگير همهء موجودات است باشد ، وجود نخواهد داشت ، زيرا بيرون از واقعيت مطلق عدم است ، لذا هيچگونه عليتى براى موجود مطلق فرض ندارد و چون هيچ سببى براى موضوع فلسفه و همچنين براى محمولى كه مساوى آن موضوع است فرض صحيح ندارد ، راهى براى برهان - لم - در مسائل فلسفه اولى باز نيست و تنها برهانى كه مىتواند محمولات فلسفى را براى موضوعات آنها ثابت كند همانا برهان " انى " است كه از احد المتلازمين به متلازم ديگرى پىبرده مىشود و تنها راهگشاى مسائل فلسفى ملازمات عامه وجود خواهد بود و تعبير از برهان صديقين را به اينكه از خود شئ به همان شئ استدلال مىشود نارسا
هامش
( 1 ) - نهاية الحكمه ص 6 و در بسيارى از موارد تعليقه بر اسفار