بر خلاف مسائل كلامى مثلا ، كه آنها را نيز از راه جدل به كمك مقدمات مسلم و مقبول هم مىتوان بيان كرد و برهانى كه مفيد يقين باشد دو قسم است ، قسم اول برهان - لمّ - كه حد وسط در آن ، گذشته از آنكه در مقام تصديق و ذهن علت ثبوت حد اكبر براى حد اصغر است در مقام خارج نيز علت ثبوت ربطى و تحقق ارتباط حد اكبر به حد اصغر مىباشد .
قسم دوم برهان - انّ - كه حد وسط و حد اكبر ملازم يكديگر بوده و هركدام كه براى حد اصغر ثابت شود ديگرى هم حتما ثابت خواهد شد ، ولى اگر حد وسط معلول ثبوت نفسى حد اكبر باشد هرگز نمىتوان با آن برهان تشكيل داد و از اين راه به ثبوت نفسى حد اكبر رسيد ، ليكن مىتوان به ثبوت ربطى حد اكبر استدلال كرد و سر آن اينست كه پىبردن از معلول به علت معين ممكن نخواهد بود ، زيرا مقدمات برهان بايد يقينى باشد و هيچگاه با شك در علت ، يقين به معلول حاصل نمىشود تا از معلول متيقن به علت مشكوك استدلال شود ، لذا اين قسم سوم در كتاب برهان منطق معتبر شمرده نشد و در فلسفه هم مورد بهرهبردارى قرار نمىگيرد ، ليكن همين قسم سوم با يك تحليلى به قسم اول و با تحليل ديگر به قسم دوم برمىگردد كه هركدام موجب يقين مىباشند « 1 » .
در بسيارى از كلمات حكماء طى مسائل فلسفى مشاهده
هامش
( 1 ) - فصل 7 و 8 از مقاله اولى از برهان شفا