قواعد رياضى كسب كرد ، و پلهپله بالا آمد ، ظرف علمش سعه وجودى يافت كه حالا به خوبى از عهدهء حل آن مسائل برمىآيد ، بلكه خودش مسائل رياضى سنگين طرح مىكند ، و همچنين در ديگر فنون علوم و هرچه بيشتر فرا مىگيرد ، استعداد و آمادگيش براى فراگرفتن مطالب مهمتر بيشتر مىشود ، و فياض على الاطلاق هم مطابق قابليت قابل ، افاضهء فيض مىفرمايد ، كه أحدى در عالم محروم نيست ، « يا من لا تزيده كثرة العطاء الّا جودا و كرما » .
خواجه ابو الهيثم ، احمد بن حسن جرجانى ، كه از دانشمندان قرن چهارم هجرى است در قصيده رائيهاش كه در سؤالات علوم عقليه است گويد :
چرا چو تن ز غذا پر شود نگنجد نيز * الم رسدش چو افزون كنى بر اين مقدار
و گوهرى دگر آنجا كه پر نگردد ، هيچ * نه ازنبى و نه از پيشه و نه از اشعار
پس بدانكه ، ظرف علم و خود علم واهب و متهّب علم مطلقا موجوداتى فوق علم طبيعتاند و از اين عرائضى كه تقديم داشتيم به جهش علمى و حدس نورى درياب ، كه علم و عمل ، جوهر و انسان ابدى سازند ، نه عرض متصرّم متغير .
و ديگر اين كه مكمّل نفوس و مخرج آنها از نقص به كمال خداوند واهب الصور است ، چه صور صورى كه
« هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ ، كَيْفَ يَشاءُ »
« 1 » و چه صور معنوى كه
« عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ »
« 2 » و هرچه را كه به اعتبارى و نظرى و بضرب من التعبير غير و سوى مىگوييم ، سمت اعدادى دارند ، و همه معدّات ما براى قبول فيضاند . به فرموده متأله سبزوارى در منطق منظوم :
« و الحقّ أن فاض من القدسى الصور * و انما إعداده من الفكر »
.
هامش
( 1 ) . آل عمران / 07 .
( 2 ) . علق / 6 .