آگاهى دارم بيش از تجرّد برزخى نفس در مقام خيال متّصل ، و تجرد عقلانى نفس ، بحث نشده است .
ارسطو ، پنج دليل در تجرّد برزخى نفس در مقام خيال اقامه كرده است ، كه صدر المتألهين آنها را در اسفار آورده است و تجرّد عقلانى و اتحاد عاقل بمعقول و اتحاد نفس به عقل بسيط ، فلاسفه پيشين مطالبى دارند . بلكه صائن - - الدين على ابن تركه در « تمهيد القواعد » مىفرمايد ، كه حكماى اقدمين بر همين مبناى توحيدى و معرفت نفس ، معنون در حكمت متعاليهء ما بودند ، و صدر المتألهين در « شواهد ربوبيه » فرمايد ، كه با نظر تدبر ممشاى مشاء ، به مسير حكمت متعاليه بازگشت مىكند .
كيف كان ، يكى از مباحث عرشى كه در صحف حكمت متعاليه ما عنوان شده است مقام فوق تجرد داشتن نفس است و اين نيز به سه وجه است و هر سه وجه از امّهات و اصول مباحث نفس است يك وجه آن اين كه علاوهبر مجرد بودن نفس به تجرد خيالى و عقلى او را حدّ يقف نيست ، يعنى در حدّى بايستد كه بگويد من ديگر گنجايش پذيرش علوم و معارف را ندارم ، چنين نيست ، بلكه نه كلمات نوريه وجوديه را نفاد است و نه نفس را حدّ يقف ، بلكه اعتلاى وجودى پيدا مىكند كه به مقام وحدت حقهء حقيقيهء ظليه مىرسد و خليفة اللّه مىگردد ، بلكه به فوق مقام خلافت نائل مىآيد ، مقام فوق تجرد به اين معنى را از كلام امام عليه السلام درياب كه فرمود : « كل وعاء يضيق بما جعل فيه الّا وعاء العلم فانه يتسع » ، حالا اين مطلب مستفاد از اين كلام كامل را با آن كلام ديگر امام ضميمه كن كه فرمود : « انّ هذه القلوب اوعية فخيرها أوعاها » . « فافهم و تبصّر » .
سپس امام امير المؤمنين عليه السلام در ضمن همين كلام به كميل فرمود :
« اولئك و اللّه الأقلون عددا و الاعظمون قدرا يحفظ اللّه بهم حججه و بيناته حتى يودعوها نظرائهم و يزرعوها في قلوب اشباههم » .
امام عليه السلام ، در اين كلامش علما را تعبير به زارع فرمود كه « و يرزعوها في قلوب اشباههم » ، و خداوند سبحان هم در قرآن خود را زارع خوانده
مجموعه مقالات (فارسى) — صفحة 144
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٤٤