فوق تام عقلى است . يعنى براى خارج نمودن همان كه نفس ، علاوه بر مجرد بودن ، حدّ يقف نيز ندارد .
أما تجرد اتم فوق تجرد عقلانى ، در تضاعيف مطالب مجلّدات اسفار در چند موضع گفته آمد ، و فصلى را بدان اختصاص نداده است . در اول فصل سوم باب هفتم نفس اسفار فرموده است : « إن النفس الانسانية ليس لها مقام معلوم في الهوية ، و لا لها درجة معينة في الوجود كسائر الموجودات الطبيعية و النفسية و العقلية التي كلّ له مقام معلوم ، بل النفس الانسانية ذات مقامات و درجات متفاوتة ، و لها نشئات سابقة و لا حقة ، و لها في كلّ مقام و عالم صورة أخرى » « 1 » . لازمه اين سخن اين است كه نفس مجرد از ماهيت است ، چنانكه مجرد از ماده و احكام ماده در مقام تعقل است .
اين بود سخن در اقسام تجرد نفس ناطقه كه نفس در ابتداء به مرحله تجرد برزخى در مقام خيال مىرسد . و پس از آن تجرد عقلى مىيابد كه به ادراك حقايق مرسله ، و معارف مطلقه و انوار كليه « به كلّي سعي » قادر و نائل مىشود . اين حقايق مرسله و معارف مطلقه نوريه به كلى از اوصاف و احكام مقيد به قيد ماده طبيعى ، و از اشباح و اشكال محدود به حدّ صورت تجرّد برزخى خيالى مبرّىاند نه احيازى براى آنها است و نه اوزانى و نه ديگر احوال موجود مادّى خارجى . و مجرد به تجرد برزخى ، علاوه بر اين كه نفس را مقام فوق تجرّد كه مقام لا يقفى است نيز مىباشد ، يعنى نفس از سائر موجودات ممتاز است به اين كه در يك حدّ ثابت نيست و مجرد از ماهيت نيز هست .
سه عين 22 و 23 و 24 كتاب ما « عيون مسائل النفس » و شرح آن « سرح العيون في شرح العيون » هريك جداگانه در اقسام تجرد نفس است . عين 22 بدين عنوان است : « عين في اثبات تجرد النفس الانسانية تجردا غير تام » . و عين 23 بدين عنوانست : « عين في تجرد النفس الناطقة الإنسانية تجردا تاما عقليا » . و عين 24 بدين
هامش
( 1 ) . ج 4 ، ط 1 رحلى ، ص 83 .