حضرت استاد علّامه شعرانى - قدّس سرّه الشريف - در شرح تجريد خواجه طوسى به فارسى « 1 » اين دليل اشارات شيخ را بتفصيل ترجمه و شرح فرموده است كه تقديم مىداريم :
« دليل پنجم - ابن سينا در نمط سيم اشارات آورده است كه صورت كلّى معقولات مانند انسان كلّى و مرد كلّى و زن كلّى و أمثال آن ، و صورت علم و فضيلت و صفات غير جسمانى ديگر آنطور كه در عقل ما است طول و عرض و أجزاء جدا از هم مانند اجسام ندارد ؛ مثلا انسان كلّى سرش در يكطرف و پايش در طرف ديگر نباشد بر خلاف صورت ذهنى اشخاص مانند زيد و عمرو . بنابراين نمىتوان گفت معنائى كلّى در قلب يا در دماغ يا هر عضو ديگر جسمانى انطباق يافته زيرا كه اگر چيزى در جسم منطبع شود حتما قابل تقسيم است مانند ابلق كه دو رنگ جدا دارد هررنگى در جزئى .
اگر گوئى معنى كلّى مانند انسان اگرچه اجزاء جدا مانند ابلق ندارد أما مركب است از اجزاء عقلى مثل حيوان و ناطق ، و ممكن است حيوان در جزئى از دماغ قرار گيرد و ناطق در جزء ديگر .
گوييم ما نقل كلام مىكنيم در ناطق و هرمعنى بسيط از اجزاء حيوان كه آنها هم محال است در جسم منقسم قرار گرفته باشند و منقسم شوند و بسيطاند و چاره جز اين نيست كه گوئى معانى عقلى صفاتى است نه از سنخ رنگ و شكل و نقش و خط و امثال آنكه در اجسام حلول كنند و لابد محلّ آنها نفس ناطقه است غير جسمانى و مجرد .
و اگر گويى تصوّر عدد بىتصوّر آحاد ممكن نيست و آحاد اجزاء عدد است و عدد هم كلى است در ذهن انسان .
گوييم : صورت كلّى عدد مركّب از آحاد نيست ، أما صورت خيالى عدد مركب
هامش
( 1 ) . ط 1 ، ص 252 .