استعمال آن در اروپاى غربى از 1187 مى باشد . البته در همه اين نواحى ممكن است استعمال قطب نما از پيش از تواريخ مذكور سابقه داشته باشد .
در قطب نماهاى اوليه قطعات كوچك مغناطيس طبيعى ( مانيتيت ) به كار مى رفت كه آن را به وسيله ريسمانى مى آويختند ، يا بر قطعه اى از چوب يا چوب پنبه كه بر آب شناور بود قرار مى دادند . بعد از اكتشاف اين كه عقربه هاى آهنى را مى توان به وسيله مالش با مغناطيس طبيعى آهنربا كرد استعمال سنگهاى مغناطيسى طبيعى منسوخ شد .
پيشينيان به تفاوت شمال مغناطيسى و شمال جغرافيائى واقف نبودند ، و چنين پنداشتند كه عقربه قطب نما هميشه متوجه به شمال قرار مى گيرد . در قرن 15 م معلوم شد كه عقربه قطب نما متوجه شمال واقعى نيست ، بلكه با نصف النهار جغرافيائى زاويه اى تشكيل مىدهد ( بعضى مدعى هستند كه چينيها در اواخر قرن 11 م به اين اختلاف واقف بودند ) .
اين كه يك ميله مغناطيسى در همه نقاط زمين در امتداد مشخصى قرار مى گيرد حاكى از اين است كه زمين داراى خاصيت مغناطيسى است . هر نقطه از سطح زمين را كه در آنجا ميدان مغناطيسى زمين امتداد قائم دارد يك « قطب مغناطيسى زمين » نامند . مهمترين آنها دو نقطه اند كه بالاخص آنها را « قطبين مغناطيسى زمين » مى خوانند . از اين دو نقطه ، آن را كه در نيمكره شمالى است قطب شمال مغناطيسى ، و آن را كه در نيمكره جنوبى است قطب جنوب مغناطيسى مى نامند . ( بر طبق قاعده جذب و دفع قطبهاى مغناطيسى ، آن قطب مغناطيسى زمين را كه در نيمكره شمالى است بايد قطب جنوب مغناطيسى زمين خواند ، زيرا قطب شمالى عقربه هاى مغناطيسى را جذب مىكند . مع ذلك ، معمولا قطبهاى مغناطيسى زمين را بر حسب موقعيت جغرافيائى آنها شمالى يا جنوبى مى خوانند ) .
محل قطبهاى مغناطيسى زمين را در طى ازمنه زمينشناسى تغيير فراوان يافته است . وضع قطب شمال مغناطيسى ، نخستين بار در 1831 به وسيله
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 817
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٨١٧