جهت قبله در آن اماكن مى باشد .
از اشاراتى كه در سياحتنامه هاى مسلمانان در قرن 9 م آمده است بعضى احتمال داده اند كه استعمال قطب نما در آن زمان نزد آنان متداول بوده است . از اين گذشته قديمترين متنى كه مسلما در آن اشاره به قطب نما آمده است از عوفى است كه در باب بيستم از قسم چهارم جوامع الحكايات ( 625 ه . ق ، 1228 ب . م ) ، در ذكر اشياء عجيب مى گويد :
« مؤلف اين مجموع مى گويد : كه وقتى من در دريا نشسته بودم ، ناگاه بادى صعب از مكمن امر غيب برخاست ، و ابرى سياه روى هوا را بپوشيد ، و افواج امواج متراكم و متلاطم گشت ، و دريا در جوش آمد ، و اهل كشتى در خروش آمدند ، و معلم كه دليل بود راه غلط كرد ، در حالى آهنى مجوف برون آورد بر هيئت ماهى ، و آن را در طاسى آب انداخت و بگردانيد ، و بر سمت قبله ساكن ميشد ، و دليل بر آن سمت رفتن گرفت . و بعد از آن تعرف آن حال كردم ، گفتند كه خاصيت سنگ مغناطيس است كه چون او را به قوت در آهن مالى چنان كه اثر او بر آهن بماند ، آن آهن جز بر سمت قبله نايستد . و چون اين معنى امتحان كردم چنان بود . و كيفيت اين خداى داند ، و هيچ عاقل بر سر آن نرسد » .
در كتابى به نام كنز التجار ( 640 ه . ق ) از مؤلفى به نام « قبجقى
qaba jaqi
شرح كاملى از قطب نما و استعمال آن در مديترانه آمده است .
دريانوردان مسلمان قطب نما را بوصله
busola ) )
مى خواندند كه مأخوذ از بوسولا «
bussola )
نام ايتاليائى قطب نما ] است . اما به گفته جورج پرسى بجز
( jorj persi baj , 1815 - 88 ) ,
مستشرق انگليسى و مؤلف يك لغت نامه انگليسى به عربى ، نام بوصله در ميان ملاحان درياى مديترانه متداول بوده و به ندرت در درياهاى مشرق به كار مى رفته است ، در بحر احمر ، قطب نما را بيت الابرة / خانه سوزن ( عقربه » ، و در خليج فارس آن را قبله نما مى خواندند .
شايد بتوان گفت كه نخستين خبر موثق از استعمال قطب نما از چين ( ح 1100 ) ، از عالم اسلام ( 1228 ) ، و از اسكانديناوى ( ح 1250 ) است ، و نخستين خبر موثق از