( 282
10 قطب نماى بحرى يا ملاحى را اكثر اوقات ملاحان و ناخدايان در دريا استعمال مى كنند ، و طرق بحر را شرقا و غربا و شمالا و جنوبا از او تشخيص مى دهند . كريستف كلمب با كمك يك قطب نما كه از يك عقربه مغناطيسى شناور بر روى آب تشكيل شده بود ، سفر دريائى خود را آغاز كرد . ناخدا را به تازى صلاح و فلاح و ربان گويند . در حديث شانزدهم باب هفتاد و يكم كتاب حجت كافى به اسنادش روايت كرده است :
« عن فيض بن المختار ، قال : انى لعند أبى عبدالله عليه السلام اذ أقبل ابوالحسن موسى عليه السلام و هو غلام ، فالتزمته و قبلته ، فقال ابو عبدالله عليه السلام : انتم السفينة و هذا ملاحها . . . » . ( اصول كافى معرب ج 1 ص 248 )
در جام جم گويد :
« اختراع قطب نماى ملاحى را اكثرى نسبت به « فلوپو » مى دهند كه از اهل « المافى » است كه تخمينا در سنه هزار و سيصد و دو مسيحى ، مطابق هفتصد و دو هجرى اختراع كرده است . ( آلمافى جائى است در ايطاليا ) . و ديگران او را به اهل چين نسبت مى دهند كه در چين اختراع شده است .
و از قرارى كه جيلبرت حكيم در كتاب خود كه در بيان مكنت ( يعنى مغناطيس ) نوشته است چنان معلوم مىشود كه اختراع اين صفت و اين علم در چين شده است ، و از چين به اروپا « مركوپولو » نام سياحى كه از اهل ونيس است در سنه هزار و دويست و شصت مسيحى ، مطابق ششصد و پنجاه و نه هجرى آورده است و غالبا تركيب و شكل اين آلت را به يك شكل و صورت مى سازند ، و در بزرگى و كوچكى تفاوت دارد . و او شامل است از يك جعبه و قوطى برنجى يا چوبى كه در ته او كاغذ مجدولى مى چسبانند كه در آن كاغذ سى و دو نقطه قطب نما كشيده شده است . و در مركز اين قوطى و كاغذ عمودى نصب مى كنند كه سوزن و عقربه مكنتيك يعنى مغناطيس بدان عمود قرار گرفته است كه اشاره مىكند به جانب شمال با انحراف قليلى كه آن انحراف از قطب در امكنه مختلفه زياد و كم مىشود . و همچنين در يك مكان نيز در اوقات مختلفه اختلاف مى يابد ، چنانچه
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 810
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٨١٠