در رفع فاعل ، و غير متكلم در مسأله وجوب لطف بر خداوند ، و كسى كه فرق ميان كره و دائره را نمى داند و آن را از اين تميز نمى دهد در كرويت ارض ، مخالفت كنند ، خلاف آنان قادح امر ثابت و محقق در نزد نحوى و متكلم و هيوى نيست . ما اين مسائل را به نحو مستوفى در « دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى » ، و در « دروس معرفة الوقت و القبلة » تقرير و تحرير كرده ايم .
فلك هشتم :
اگر چه موضوع رساله در بيان فلك رياضى و فلك فلسفى اعنى فلك مجسم است كه به نحو أتم تحقيق و تحرير شده است ، و لكن آن را به چند تبصره در مطالبى مناسب با مباحث موضوع ياد شده به جهت مزيد استبصار خاتمه مى دهيم :
تبصره اول :
در بيان ارض قرآنى ، و تميز آن با كره ارض هيوى است . اجماع دانشمندان هيوى از قديم تا اليوم بر كروى بودن و يا شبه كروى بودن ارض است ، و مسائل هيوى مبتنى براساس كره بودن آنست ، و بر سر زبان و قلم آنان كره ارض است ، و براهين رياضى و تجربى بسيار بر كروى بودن آن اقامه فرموده اند . پاره اى از آن براهين متفكران در خلق آسمانها و زمين را با ذكر ماخذ آنها در درس شانزدهم دروس معرفة الوقت و القبله آورده ايم .
اما ارض در قرآن هميشه مفرد استعمال شده است ، و ارضون يا اراضى نيامده است . مراد از ارض مطلق زمين است خرد يا بزرگ چنان كه آب بر كم و بسيار اطلاق مىشود زمين نيز بر يك شبر و يك كشور اطلاق مىشود . قوله سبحانه :
« ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ »
( لقمان 34 ) ، هيچ كس نمى داند در كدام زمين مرگ او فرا مى رسد . در اينجا هر شهرى را مثلا زمينى ناميده است .
« وَ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها »
( يس 33 ) ، دليل قدرت پروردگار است براى آنان كه زمين مرده را زنده مى كنيم .
در اصطلاح دانشمندان هيوى ارض بر كره خاك گفته مىشود كه آب بر اكثر