د اگر بلد شمالى باشد و طول شرقى آن بيش از طول مكه باشد و لكن عرض آن كمتر از عرض مكه باشد ، مكه در شمال غربى بلد مفروض واقع است . پس در اين صورت از دو نقطه جنوب و شمال دائره هنديه تفاوت ما بين الطولين به سوى مغرب مى شماريم ، و از دو نقطه مشرق و مغرب دائره به قدر تفاوت ما بين العرضين به سوى شمال و عمل را به دستور مذكور خاتمه مى دهيم .
ه اگر بلد شمالى باشد و طول شرقى آن از طول مكه كمتر ، و لكن عرض آن از عرض مكه بيشتر باشد ، در اين فرض مكه در جانب جنوب شرقى بلد واقع است . در اين صورت از دو نقطه جنوب و شمال دائره به قدر تفاوت ما بين الطولين به سوى مشرق مى شماريم ، و از دو نقطه مشرق و مغرب دائره به قدر تفاوت ما بين العرضين به سوى جنوب و عمل را تمام مى كنيم .
و اگر بلد شمالى باشد و عديم الطول مانند گرنويچ و ديگر آفاق شمالى كه با آن در سطح يك دائره نصف النهارند ، در اين صورت طول مكه را به منزله ما بين الطولين بايد گرفت ، و تفاوت ما بين العرضين را نيز أخذ بايد كرد ، و عمل را انجام بايد داد . پس اگر عرض بلد كمتر از عرض مكه است مكه در جهت شمال شرقى بلد مفروض واقع است مانند وجه سوم ، و اگر عرض بلد بيشتر از عرض مكه است ، مكه در جانب جنوب شرقى بلد واقع است چون وجه پنجم .
مثال : ( ش 88 ) بلد مفروض گرنويچ كه مرصد لندن و مبدأ طول است . عرض شمالى آن 51 درجه و 28 دقيقه پس تفاوت ما بين العرضين 30 درجه و 31 دقيقه است . از دو نقطه جنوب و شمال دائره به قدر طول مكه يعنى 39 درجه و 50 دقيقه كه به منزله ما بين الطولين است به سوى مشرق ميشماريم و خط طول را كه ا ب است رسم مى كنيم ، و از دو نقطه مشرق و مغرب دائره بسوى جنوب به قدر ما بين العرضين مى شماريم و خط عرضى را رسم مى كنيم كه در نتيجه ط ى خط سمت قبله گرنويچ است .
ز اگر بلد شمالى باشد و طول آن غربى ، خواه مساوى طول مكه باشد ، و خواه كمتر از آن ، و خواه بيشتر از آن ، به هر تقدير طول غربى بلد را با طول مكه جمع بايد كرد ، پس به قدر مجموع طولين از دو نقطه جنوب و شمال دائره به سوى مشرق
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 629
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٢٩