عرض مكه باشد لاجرم مكه در جانب جنوبى غربى بلد قرار دارد ، در اين صورت از نقطه جنوب دائره كه محل تقاطع يك طرف خط نصف النهار با دائره هنديه است ، به قدر درجات و دقائق تفاوت ما بين الطولين يعنى طول مكه و بلد ، به سوى مغرب از دائره هنديه مى شماريم و آنجا را علامت مى گذاريم ، و همچنين از نقطه شمال دائره كه محل تقاطع طرف ديگر خط نصف النهار با دائره هنديه است به قدر تفاوت مذكور باز به سوى مغرب از دائره هنديه مى شماريم و آنجا را علامت مى گذاريم ، و بين علامتين را به خطى مستقيم موازى خط نصف النهار دائره ، وصل مى كنيم و اين خط را خط طولى مى ناميم .
و همين عمل را در تفاوت بين عرض بلد و عرض مكه از دو طرف خط مشرق و مغرب اجرا مى كنيم يعنى از هر يك از نقطتين مشرق و مغرب كه دو طرف محل تقاطع خط اعتدال با دائره نصف النهار است به قدر تفاوت بين العرضين از دائره هنديه مى شماريم و از منتهاى اجزاى معدوده دو طرف را به خطى مستقيم موازى خط اعتدال رسم مى كنيم و اين خط را خط عرضى مى ناميم .
اين دو خط طولى و عرضى چون موازى دو خط متقاطع اند لامحاله با يكديگر در غير مركز دائره تقاطع مى كنند و غالبا اين محل تقاطع خطين در داخل دائره واقع مىشود . و چون بين مركز دائره هنديه و اين نقطه تقاطع خطين را به خطى مستقيم وصل كنيم اين خط به تقريب ، خط سمت قبله است نه به تحقيق ، چنان كه بيان خواهيم كرد ، و مصلى كه بر آن خط قرار گيرد و متوجه نقطه تقاطع اين خطين شود بر صوب قبله و سمت آن خواهد بود .
مثال : ( ش 86 ) فرض كنيم ح غ ش ق را دائره هنديه بر مركز ط و ح ط ش خط نصف النهار و غ طق خط اعتدال بلد مفروض نجف اشرف ، طول شرقى او از گرنويچ 44 درجه و 17 دقيقه ، و عرض آن 32 درجه و 3 دقيقه .
طول مكه 39 درجه و 50 دقيقه شرقى ، و عرض آن 21 درجه و 25 دقيقه شمالى است ، پس تفاوت بين الطولين 4 درجه و 27 دقيقه است و تفاوت بين العرضين 10 درجه و 38 دقيقه ، پس از دو نقطه ح ش كه دو نقطه جنوب و شمال است به سوى غ كه مغرب است به قدر تفاوت اول از
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 627
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٢٧