درس 83 : ظل مبسوط و منكوس
اين درس دنباله درس پيش است . در درس پيش قسمتى از عبارت شهيد ثانى در تقرير ضابط اين بود :
« و ما كان عرضه أنقص منه كمكة و صنعاء يعدم فيه يومين عند مسامتة الشمس لرؤوس اهله صاعدة و هابطة » .
در بيان صعود و هبوط گوييم :
1 گاهى صعود كوكب گويند و از آن بودن كوكب را در نيمه شرقى فلك در هر افق خواهند ، در مقابل آن هبوط است كه مراد بودن كوكب در نيمه غربى آنست . مثلا از زمان غايت انحطاط شمس از افق تا هنگام رسيدنش به دائره نصف النهار را كه غايت ارتفاع شمس است گويند كه شمس صاعد است ، و از زمان ميل آن از دائره نصف النهار يعنى از همان غايت ارتفاع شمس تا هنگام رسيدنش به غايت انحطاط از دائره افق را گويند كه شمس هابط است . اين معنى را در درس بيست و دوم در پيرامون تعريف دائره نصف النهار از زبده خواجه طوسى آورده ايم كه :
« فلك بدائره نصف النهار به دو نيمه شود : يك نيمه شرقى و آن را نصف صاعد خوانند ، و يك نيمه غربى و آن را نصف هابط خوانند » .
و ظاهر است كه اين صعود و هبوط بقياس به حركت اولى است .
2 و گاهى هبوط كوكب گويند و از آن مقابل شرف كوكب را اراده كنند ، مثلا برج حمل برج شرف شمس است ، و نوزدهم حمل درجه شرف آنست ، و نظير اين برج و درجه يعنى برج ميزان ، و درجه نوزدهم آن برج و درجه هبوط