پيش از رسيدن خورشيد به ميل اعظم ( كه در آنوقت ميل شمالى شمس برابر با عرض مكه است به تفصيلى كه در شماره دوم درس سى و دوم ، و درس پنجاه و سوم گفته آمد ) پس از آن ( در افق مكه ) ظل جنوبى حادث مىشود ( زيرا كه شمس در وقت رسيدنش به وسط سماء در جهت شمال مكه مكرمه خواهد بود ) و همچنين تا شمس به ميل اعظم خود برسد ، بلكه بعد از رسيدنش به ميل اعظم تا دوباره ميل آن به مقدار عرض مكه شود همواره ( در اول ظهر ) ظل شاخص جنوبى ، و شمس شمالى خواهد بود ، و چون دوباره ميل شمالى شمس با عرض مكه برابر گردد باز ظل شاخص هنگام ظهر معدوم مى گردد ( زيرا كه شمس در وسط سماء به سمت رأس مى رسد ) .
ضابطه آنچه گفته ايم اين كه ( اين ضابطه از درس سى و يكم تا درس سى و پنجم به تفصيل تحرير شده است ) هر افقى كه عرض آن فزونتر از ميل اعظم است ظل شاخص در آن افق معدوم نمى شود ( خواهد عرض بلد با ميل شمس در جهت موافق باشد ، و خواه مخالف ، مانند افق قم در همه ايام سال ) بلكه در وقت زوال شمس مقدارى از ظل مى ماند ، و اين بقيت ظل به حسب دورى و نزديكى شمس از سمت رأس أهل آفاق ، در زيادت و نقصان مختلف است ( يعنى آن افقى كه عرض آن بيشتر است بقيت ظل آن بيشتر از عرض كمتر است ) . و آن افقى كه عرض آن مساوى با ميل اعظم است ( در صورت اتفاق جهت ) ظل شاخص در هر دوره شمسى ، يك روز كه آن اطول ايام سال شمسى است معدوم مى گردد ( شماره 3 درس 32 ) . و آن افقى كه عرض آن كمتر از ميل كلى است مانند مكه و صنعاء سايه شاخص در هر دوره سال شمسى ، دو روز معدوم مى گردد ( يعنى در دو روز هنگام رسيدن مركز جرم شمس به دائره نصف النهار ، ظل مبسوط معدوم مى گردد شماره دوم درس 32 ) زيرا كه شمس در آن دو روز تا به دائره نصف النهار رسيده است در سمت رأس اهل آن افق است ، روزى كه شمس صاعد است ( و ميل آن به مقدار عرض بلد است و در جهت نيز موافق ) و همچنين روزى كه هابط است ( و ميل آن به اندازه عرض افق مفروض ، و در جهت نيز
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 586
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٨٦