موافق با آنست ) . همه آنچه كه گفته ايم در صورت موافقت جهت عرض بلد با ميل شمس است . اما اگر ( اختلاف جهت باشد ، يعنى ) ميل شمس جنوبى باشد ، هيچگاه ظل شاخص در آفاقى كه عرض آنها شمالى است معدوم نمى گردد ( مطلقا ، أعنى چه عرض بلد بيش از ميل كلى باشد ، و چه به قدر آن ، و چه كمتر از آن ، و چه آفاق استوائى كه اصلا عديم العرض اند ) . نه چنان كه مصنف ( شهيد اول : محمد مكى ) در « ذكرى » به پيروى علامه ( حلى ) گفته است كه ظل ( مبسوط ) در مكه و صنعاء ، در اطول ايام سنه شمسى ( يعنى هنگام وصول شمس به رأس سرطان كه ميل اعظم است ) معدوم مى گردد ، زيرا كه اين قول از اقبح فساد است . و اول كسى در آن افتاده است رافعى از علماى شافعى است ( ابوالقاسم عبدالكريم بن محمد قزوينى ، فقيه شافعى ، متوفى سنه 623 ه . ق ) ، سپس گروهى از ما ( اماميه ) و از ايشان ( عامه ) بدون تحقيق محل از رافعى پيروى كرده اند . و ما اين مبحث را در شرح ارشاد ( روض الجنان في شرح ارشاد الأذهان ص 175 178 چاپ سنگى رحلى ) تحرير كرده ايم .
اين بود ترجمه عبارت شهيد ثانى در شرح لمعه ، با اضافاتى كه در ميان دو هلال براى ايضاح عبارت آورده ايم . در درس نهم دانسته ايم كه اكنون ميل كلى 23 درجه و 25 دقيقه و در حدود 50 ثانيه است و رو به تناقص مى رود . و در شماره ( 2 ) درس 32 دانسته ايم كه عرض مكه مكرمه 21 درجه و 25 دقيقه شمالى است . و در شماره ( 3 ) همان درس دانسته ايم كه عرض مدينه طيبه 25 درجه شمالى است ، و اينك گوئيم عرض صنعاى يمن 15 درجه و 22 دقيقه شمالى است . و مطابق نسخه اى مخطوط در طول و عرض بلاد كه از روى نسخه مرحوم ميرزا عبدالوهاب منجم استنساج شده است و در تصرف راقم است ، عرض صنعاى عربستان 15 درجه و 28 دقيقه شمالى است ، و همچنين در جام جم مرحوم فرهاد ميرزا . غرض اين كه اگر به رافعى و پيروانش سبق و سهو قلمى روى آورده باشد كه مكه را بجاى مدينه نگاشته اند ، با صنعاء چه مى توان گفت ؟ كه تفاوت چشم گير با مدينه دارد .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 587
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٨٧