در دروس بعد معلوم مىشود كه اوج شمس متحرك است ، و بحسب بودن شمس در اوج و حضيض مقدار ساعات و دقائق طلوع بروج با آنچه كه در بيت بالا آمده است تفاوت مى يابد ، لذا مقادير بيت را بتخمين و تقريب گفته ايم . بموضوع بحث برگرديم :
قوله « : و در آفاق مائله منحصر شوند ميان افق و دائره عظيمه اى كه به اول قوس از بروج گذرد و مماس اعظم دوائر ابدى الظهور شود » . مثلا در افق بعرض 35 درجه شمالى جزوى از معدل و جزوى از منطقة البروج را بر دائره افق تصور بفرمائيد ، و دائره عظيمه ديگرى را نيز بر روى دائره افق مانند آنچه كه در آفاق استوائيه گفته ايم منطبق و متحد فرض بنمائيد ، به نحوى كه آن دو جزء معدل و منطقه كه به حركت معدل از افق مرتفع مىشود عظيمه دوم نيز با آن دو از افق مرتفع شود .
و مى دانيم كه هيچ دائره آفاق مائله دائره ميل نيست ، زيرا كه از دو قطب معدل نمى گذرد بلكه يك قطب معدل مرتفع از افق است ، و قطب ديگر منحط از آن . و به همين دليل آن دائره عظيمه ديگر كه از طرف ديگر قوس مطالع و طوالع مى گذرد ، دائره ميل نيست ، پس قوس مطالع و طوالع در آفاق مائله نتوانند كه ميان دو دائره ميل منحصر باشند .
آرى در دروس گذشته دانسته ايم كه هر دائره نصف النهار آفاق مائله افقى از آفاق استوائى و دائره ميلى است ، پس هر گاه دو جزء قوس مطالع و طوالع ، يك جهت بر دائره نصف النهار بود و جهت ديگر بر افق مائل خواه آن دو جزء يك جزء باشند چون يكى از دو نقطه اعتدال ، و خواه يكى از انقلابين و نظيره آن باشند و يا نباشند ، كيف كان در اين صورت قوس مطالع و طوالع بين يك دائره ميل و دائره افق محصور خواهد بود ، و باز ميان دو دائره ميل محصور نيست .
و چون دائره دوم عظيمه است لاجرم به حركت معدل با افق تقاطع كند ، و محل تقاطع با افق نقطتين تماس به نقطتين شمال و جنوب مى باشد . به اين بيان كه در جانب قطب ظاهر معدل ، مماس اعظم دوائر ابدى الظهور مىشود و در نقطه تماس تقاطع با افق نمايد ، و نيز در جانب قطب خفى معدل ، مماس اعظم دوائر
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 453
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٥٣