لكن بسبب ان امتلاءها ماء أنما يكون اذا تحركت المعدل المقدار المذكور ، و كذا باقى آلات الساعات .
أو لان الحركة التى على اجزاء منطقه الحركة الاولى اولى الحركات التى من شانها تقدير الازمنة . و حاصله ان الزمان ينبغى ان يتقدر بحركة دائمة ، و اولى حركة ادركت هى الحركة اليومية فالزمان يتقدر اولا بحركتها .
و قيل سميت ازمانا لطلوعها فى ازمنة متساوية . و قيل لان تلك الاجزاء باعتبار الحركة سبب لوجود الزمان فيكون اطلاقا لاسم المسبب على السبب . و قيل لان الزمان مقدار الحركة اليومية المطابقة لتلك الاجزاء فيكون الزمان حالا فيها ، فاطلق اسم الحال على ما يطابقه محله ، و لا يبعد ان يوجه كلام المتن على هذا بحمله على القلب » الخ .
يعنى درجات معدل النهار را بدين جهت ازمان گويند كه زمان به حركت آن اندازه گيرى مىشود ، چنان كه گويند هر ساعت مستوى پانزده جزء از معدل النهار است .
اولا ، بدين جهت گفته است كه زمان با فنجان و ديگر آلات ساعت نيز اندازه گيرى مىشود ، بدين معنى كه هر گاه فنجان از آب پر شده است يكساعت تمام بسر آمده است ، و لكن بدين سبب است كه پر شدن فنجان از آب يعنى فلك معدل پانزده درجه حركت است .
يا اول گفتن بدينجهت باشد كه آشكاراترين حركات ، حركت اجزاى منطقه حركت اولى است كه از شان و شايستگى او تقدير ازمنه است . حاصلش اينكه زمان بايد به حركت دائمى تقدير شود ، و نخستين حركتى را كه مى يابيم حركت شبانه روزى است ، پس اول بار زمان بدين حركت تقدير مىشود .
و بعضى گفته است كه اجزاى فلك معدل را ازمان بدينجهت گويند كه اجزاء در ازمنه متساوى طلوع مى كنند . و برخى ديگر گفته است بدين جهت كه اجزاى دائره معدل باعتبار حركت سبب وجود زمان است پس اسم مسبب كه زمانست بر سبب كه اجزاى معدل است نهاده شده است .
و ديگرى گفته است : زمان مقدار حركت يوميه است كه اين حركت يوميه
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 447
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٤٧