و صور و ناقور وارد در منطق وحى به همين مفاد و تنظير مخروطى است فافهم و تبصر ، كه ورود در آن بحث خارج از موضع كتاب است . و برخى از عبارات قوم را مى يا بى كه گويند : كوكب در فلك مغرق است به هيئت دانه هاى تسبيح نقره كوب شده ، و نظائر اين گونه تعبيرات . غاغه زبان نفهم به ياوه دهان مى گشايد كه هيئت افلاك پوست پيازى است ، و حكمت عالم كله قندى است و و و .
خطه ل در شكل ياد شده ، نشانده ثخن ممثل به حسب تسطيح است . و آن خط در هر نقطه محدب و مقعر ممثل كه ه در محدب آن ، ول در مقعر آن قرار گيرد به همين مقدار خط ه ل است يعنى مثل شمس متوازى السطحين است كه سطح محدب آن موازى سطح مقعر آنست ، و آنگاه اين دو سطح باهم متوازى اند كه ثخن يعنى غلظ و بعد ممثل در همه جا به يك اندازه بوده باشد . لذا متمم حاوى و متمم محوى هيچيك سطح محدب آن موازى سطح مقعر آن نيست ، بخلاف فلك خارج مركز كه مانند ممثل دو سطح محدب و مقعر آن باهم موازى اند .
و شمس جرمى بود كرى مصمت مركوز در ثخن فلك خارج مركز ، چنان كه سطح محدب و مماس هر دو سطح محدب و مقعر خارج مركز به دو نقطه متقابله شود كه آن دو نقطه طرفين قطر جرم شمس خواهند بود .
چغمينى در « الملخص فى الهيئة » گويد : فلك الشمس جرم كرى يحيط به سطحان متوازيان مركز هما مركز العالم . اين عبارت وى در بيان فلك كلى شمس اعنى فلك ممثل آنست ، تا اين كه گويد : و اعنى بالمتوازيين هيهنا ان البعد بينهما واحد من جميع الجهات لايختلف حتى يكون للكرة جزء ارق و جزء اغلظ بل هى متشابهة الثخن . اين عبارت وى در بيان توازى فلك ممثل است چنان كه ظاهر است ، آنگاه در تعريف فلك خارج مركز گفته است :
و فى داخل ثخن هذا الفلك اى فلك الشمس الكلى ، و ان شئت قلت : فى داخل ثخن الممثل أى فى ما بين سطحيه المتوازيين ، لافى جوفه ، فلك آخر و هو جرم كرى شامل للارض يحيط به سطحان متوازيان مركز هما خارج عن مركز العالم ، محدب
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 327
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٢٧