اين شكل ( ش 29 ) صورت هيئت مجسمه فلك شمس به حسب تسطيح است . و ان شئت قلت : فلك مجسم شمس به حسب تسطيح است كه ك / جرم شمس ، و ح / كره ارض كه مركز آن مثل شمس است . و فلك ممثل آن فلك كلى است كه فلك خارج مركز در ثخن آن قرار گرفته است . و خارج مركز آن فلك درونى است كه جرم شمس در ثخن او قرار گرفته است اين فلك حامل جرم شمس ، مركز آن د است كه از مركز زمين خارج است و به همين سبب آن را فلك خارج مركز گفته اند .
ششمين رساله هشت رساله مطبوع ما در تعيين بعد مركزين و اوج است و مراد از بعد بين مركزين بعد بين مركز عالم اعنى مركز زمين و مركز فلك خارج مركز است كه تعيين و تحصيل آن نيز در بعد دانسته مىشود . ا ط او جه شمس است و ب م حضيض آن ، كه آن دورترين نقطه مدار شمس از مركز ارض ، و اين نزديكترين آن بدانست .
فلك خارج مركز را از جانب محدب او حروف ان م س و از جانب مقعر او حرف طح ب ى فرا گرفته اند . و با فرض افراز خارج مركز از ممثل ، دو كره مختلف الثخن باقى مى ماند يكى محيط به خارج مركز ، و ديگرى محاط خارج مركز ، و رقت يعنى باريكى محيط حاوى از جانب اوج بود ، و غلظتش از جانب حضيض ، و رقت و غلظت محوى بر عكس اين . و اين دو كره را دو متمم گويند ، آنى را كه محيط است متمم حاوى خوانند ، و آنى را كه محاط است متمم محوى گويند . و بدينجهت متمم گويند كه تتميم خارج مركز نمايند و مجموع ايشان يعنى متمم حاوى و محوى و خارج مركز ، فلك كلى ممثل شمس است . و ممثل ، موافق المركز است يعنى مركز آن مركز ارض است . و بدين جهت آن را ممثل مى نامند كه در مركز و قطبين مثل منطقة البروج است و هم اين كه در سطح آن واقع است ، و هم اين كه حركت ممثل به اندازه حركت منطقة البروج است . و نيز حركت او چون منطقة البروج بتوالى است ، چنان كه حركت خارج مركز هم بتوالى است . و فلك خارج مركز شمس نيز در سطح ممثل است يعنى از آن مايل نيست
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 324
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٢٤