مكه واقع اند قبله آنها نقطه جنوب خواهد بود ، و اگر در جنوب مكه واقع اند قبله آنها نقطه شمال خواهد بود .
تنبيه :
اگر فاصله بين بلد و مكه مكرمه چندان باشد كه بلد تحت افق مكه قرار گيرد و فوق الارض با مكه نبود به نحوى كه مدار آفتاب در آن دو روز نسبت به مكان مفروض فوق الارض نباشد ، طريق مذكور در تحصيل سمت قبله متمشى نيست . و به تعبير ديگر و بهتر اگر عرض جنوبى بلد چندان باشد كه مدار 7 جوزاء و 23 سرطان از مدارات ابدى الخفاء نسبت به آن مكان مفروض بوده باشد از طريق مذكور تحصيل سمت قبله مقدور نيست . بلكه اگر عرض شمالى بلد هم چندان باشد كه مدار ياد شده از مدارات ابدى الظهور بوده باشد باز از طريق مذكور تحصيل سمت قبله ميسور نيست . و اين بيان از دو طرف ارض تا عرض تسعين را چه شمالى و چه جنوب شامل است كه تحصيل سمت مقدور نيست به خصوص كه در عرض تسعين در حيز امتناع است . بلى در اين زمان ما با وسائل مخابراتى و آلات رسانه اى ، امتناع به امكان مبدل شده است كه در همين درس به عرض مى رسانيم . و اينك در معرفى جداولى چند براى بدست آوردن فاصله طولى بين بلد و مكه ، و جهات و مواضع بلاد نسبت به يكديگر مطلقا گوييم :
براى تحصيل فاصله طولى بين مكه مكرمه و بلد مفروض ، و همچنين در معرفت مواضع و جهات بلاد مطلقا نسبت به يكديگر ناچار بايد به خارطات و اطلسها و نقشه هاى جغرافيايى و ازياج و كتب مربوطه به فن كه حائز جداول اطوال و عروض بلاداند رجوع شود بر اساس هر يك آنها فواصل طولى بلاد و مواضع و جهات آنها را بدست آورد ، چه اين كه تحصيل طول و عرض بلاد با آلات رصدى ، و بناى مراصد و تاليف و تنظيم ازياج ، مقدور هر كس نيست .
در ميان اين گونه مصادر و ماخذ به تازى و پارسى و فرانسه كه در اختيار نگارنده است ، سه جدول را كه به نظرى مناسبتر ديده ايم برگزيديم ، و در آخر « دروس معرفة الوقت و القبلة » با مختصر تعريفى در پيرامون آنها درج كرده ايم ( ص 640 540 ، ط 1 قم ) . جدول نخستين را از رساله شريف « تحفة الاجله فى