معرفة القبلة » تاليف جناب علامه حيدر قلى سردار كابلى متوفى 1372 هق رضوان الله تعالى كه از مفاخر عصر ما بوده است ، نقل كرده ايم . مبدأ طول آن گرنويچ است ، و بيان جداول آن را به قلم خود آن جناب از فصل 16 تحفه فارسى او كه ترجمه تحفه عربى اوست اعنى تازى و پارسى تحفه هر دو به قلم خود سردار است ، مى آوريم :
« اكنون كه به توفيق خداوند تعالى ، از ذكر طرق استخراج جهت قبله فارغ شديم جداولى بياوريم براى تعيين قبله بلاد ، خصوصا بلاد ايران و بلاد عرب ان شاء الله تعالى ، تقربا الى الله تعالى ، و از او مدد مى خواهيم ، و به او توكل مى نماييم . پس بايد دانست كه مشى ما در اين جداول بر استعلام جهت از ارتفاع است بر حسب قواعد حساب مثلثات كرويه . نخست نامهاى شهرها بيارم ، آنگاه عرض و طول آنها ، پس ارتفاع سمت مكه مكرمه بر افق آن شهر ، پس انحراف قبله آن را از جنوب يا شمال بمشرق يا به مغرب ياد كنم و همه را به ارقام عدديه بنگارم نه به ارقام نجوميه تا هر كس كه از آن بهره يابد . و ارتفاع سمت مكه مكرمه را از آن آوردم تا هم مسافت ميان هر بلد و مكه مكرمه معلوم شود ، چه دانسته اى كه مسافت تمام ارتفاع تا نود درجه باشد ، و هم ارتفاع آفتاب در روزى كه ميل آفتاب مساوى با عرض مكه مكرمه باشد ، و آن در « وله يه » ( 15 35 6 ) جوزاء يعنى شش درجه و سى و پنج دقيقه و پانزده ثانيه جوزاء ، و در « كح كدمه » ( 45 24 23 ) سرطان ، يعنى در بيست و سه درجه و بيست و چهار دقيقه و چهل و پنج ثانيه سرطان ، چنانچه در آخر طريق دوم از فصل پنجم گذشت .
و اين عرضها و طولها از كتب علماء متاخرين اهل اين فن و از اهل اروپا كه در احراز حقائق كوشش بسيار كرده اند ماخوذ شده . و مبدأ طول چنانچه گذشت گرينويچ است قرب لندن . پس اگر پهلوى نام شهر د 11 ، يا د 13 ، يا د 14 نوشته باشم مرا د آنست كه طول و عرض آن از دائره المعارف بريطانيا طبع يازدهم يا سيزدهم يا چهاردهم ماخوذ شده . و اگر « تقو » نوشته باشم از تقويم البلدان فاضل مشهور الكساندر جانستن انگليسى ماخوذ است . و اگر « مر » نوشته باشم از كتاب
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 263
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٦٣