آن دو وقت به حسب اختلاف آفاق نسبت به بلاد متفاوت است چه اگر آفاق در طول با مكه مساوى باشند اعنى در تحت يك دائره نصف النهار باشند ، در اول ظهر حقيقى آنها در آن دو وقت رو به سوى آفتاب بوده باشند رو به سوى قبله خواهند بود ، خواه شمالى مكه باشند و خواه جنوبى آن ، و خواه عرض بلد شمالى باشد و خواه جنوبى .
و اگر آفاق در طول مساوى با طول مكه نباشد يعنى در تحت يك دائره نصف النهار واقع نبوده باشند ، لاجرم يا شرقى مكه اند و يا غربى آن ، خواه عرض بلد شمالى باشد و خواه جنوبى ، و خواه عرض آن مساوى مكه باشد و خواه نباشد . پس اگر بلاد در جهت شرقى مكه باشند آفتاب در بعد از ظهر آنها به سمت راس مكه مى رسد ، و اگر در جهت غربى مكه باشند آفتاب در قبل از ظهر آنها به سمت راس مكه مى رسد .
مثلا چنان كه در درس چهل و سوم دانسته شده است طول مكه از گرنويج 39 50 شرقى است ، و طول قم از گرنويج 50 55 شرقى است پس قم در جهت شرقى مكه واقع است ، پس آفتاب بعد از رسيدن به دائره نصف النهار قم اعنى بعد از ظهر حقيقى آن ، به دائره نصف النهار مكه مى رسد كه ظهر مكه بعد از ظهر قم خواهد بود . و چون تفاوت بين طولين مكه و قم يازده درجه و پنج دقيقه است . ( 50 55 39 50 / 11 5 ) ، و در همان درس ياد شده دانسته ايم كه هر پانزده درجه فلكى يك ساعت زمانى است ، و هر درجه فلكى چهار دقيقه زمانى است ( 4 / 20 ضربدر 5 و 4 / 44 ضربدر 11 ) پس بعد از چهل و چهار دقيقه و بيست ثانيه زمانى بعد ظهر حقيقى قم در هر يك از دو روز نام برده آفتاب به سمت راس مكه خواهد بود ، و هر كس در قم در آن دو روز در آن وقت يعنى 44 دقيقه و 20 ثانيه بعد از ظهر به سمت شمس باشد به سمت قبله خواهد بود ، و يا اگر شاخصى در زمين مستوى نصف كند ، خط منتصف امتداد طولى ظل شاخص خط سمت قبله مى باشد ولى به صوب آفتاب .
و مانند قم اين چند شهر زير به دقائق زمانى بعد از ظهر آنها خورشيد در دو روز ياد
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 259
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٥٩