شهرى را ممكن است به چهار بخش كرد و نام هر يك را محله گذاشت ، يا به ده بخش كرد و هر يك را ناحيه ناميد ، يا به بيست بخش كرد و هر يك را كوى و برزن گفت و همه صحيح است . زمين را قديم به هفت منطقه تقسيم مى كردند از خط استواء بشمال و هر يك را اقليم مى گفتند ، و امروز همه زمين را از شمال و جنوب خط استواء به پنج منطقه تقسيم مى كنند : يك منطقه حاره و دو معتدله و دو منجمده . و براى پيغمبران خدا اين دو تقسيم مساوى است براى اين كه مى خواهند قدرت خداوند و مخلوقيت جهان را ثابت كنند خواه هفت اقليم باشد يا پنج منطقه . و نيز هفت سياره در هفت مدار سير مى كنند ، قديم نام آن مدارها را آسمان گذاشتند و گمان مى كردند اجسام منفصل از هم اند و امروز مدار را تصديق مى كنند اما آنها را اثير متشابه و از يك جنس مى دانستند ، و پيغمبران مى گويند اينها مخلوق خدا است خواه هفت آسمان متباين باشد ، خواه هفت آسمان متشابه . و خداوند فرمود در سوره مؤمنون « :
لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ
» يعنى بالاى سر شما را هفت راه آفريديم . و نيز در سوره شورى ( 28 : 43 ) فرمود :
وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ
كه در كرات سماوى هم جانور آفريده است ، و اين با مذهب امروزى مطابق است » . ( ص 210 209 ط 1 )
تبصره :
آگاهى به معنى اقليم براى ما لازم بود كه در تفاسير و اخبار و جوامع روائى و ديگر نوشته هاى ارباب قلم به تازى و پارسى به نظم و نثر ، اقليم و هفت اقليم زمين را بسيار به كار برده اند ، و اكنون بحمدالله تعالى به معنى اقليم خواه اقليم رؤيت سماوى ، و خواه اقليم و هفت اقليم زمينى ، و خواه به اطلاق اقليم بر اقليم بر عالم مثال مطلق آگاهى يافته ايم ، و تعريف آنها را دانسته ايم ، و هر يك را از ديگرى به خوبى تميز داده ايم ، اينكه در اين تبصره هدف ما دو مطلب است كه در پيرامون موضوع اقليم پيش آورده ايم :
مطلب اول اين كه :
بحث از اقليم در حقيقت ، با علم مسالك و ممالك كه فن جغرافيا است مناسب است ، و بايد در كتب مربوط بدان علم عنوان شود ، و لكن در