درس 44 : مسائلى در پيرامون طول و عرض بلاد
اين درس دنباله درس پيش در بيان بعضى از مسائل نقشه كشى جغرافيايى كره مصنوعه در پيرامون طول و عرض بلد است . ما نقشه آتى اين درس ( ش 19 ) را از جامع بهادرى آورده ايم كه تمام نقشه جغرافيايى بر كره مصنوعه را به حسب تسطيح در دو صورت مسطح نشان مىدهد . يعنى كان كره مصنوعه از قطب تا قطب بر دو نيمه متساوى تقطيع ، و سپس هر يك از دو نيمه بر همان وضع طبيعى كره در كنار هم به حسب تسطيح به هياتى كه مشاهده مىشود ترسيم شده است .
پيش از بيان نقشه سزاوار است كه از حروف بيست و هشتگانه تازى و اعداد آن كه در كتب مربوط به فن اعمال مى دارند سخن به ميان آوريم كه بسيار مورد حاجت واقع مىشود ، از اين روى دانستن آن براى طالب فن در حد وجوب و لزوم است .
بدان كه حروف بيست و هشتگانه عرب اگر مقطع باشند حروف تهجى مى نامند كه بمعنى تعداد است و نيز تهجى چون تهجيه : حروف مقطعات خواندن است ، و اگر حروف مذكور مركب باشند حروف جمل گويند كه جمع جمله است چون غرفه و غرف .
و جمل بر وزن سكر نيز گفته آمد ، در معيار اللغة گويد : و الجمل كسكر ضرب من الحساب ، و قد يخفف و يقال حساب الجمل كصرد . و اشهر از همه جمل ، چهار جمل ابجدى و ابتثى وايقغى و اهطمى است ، و افضل اينها جمل ابجدى است . و آن بدين ترتيب است : ابجد ، هوز ، خطى ، كلمن ، سعفص ، قرشت ، ثخذ ، ضظغ .