نصف آن محيط اگر چه بعضى اگر چه از اهل جغرافيا طول را بالكليه در دور كره از نصف النهار اول مى شمارند » . ( ص 68 ط 1 باب هجدهم در بيان عرض و طول )
رسائل و اطلسهايى كه در اختيار داريم در هيچيك طول بلد زائد بر نصف دور ثبت نشده است . اگر چنانچه بفرموده جام جم بعضى از اهل جغرافيا طول را بالكليه در دور كره از نصف النهار اول مبدأ طول مى شمارد ، هر گاه رساله و اطلس و نقشه اى بدست آمده است كه بدان وضع بعض ياد شده باشد فهم آن و وجه آن براى خبير به فن دشوار نيست .
مطلب ديگر اين كه چون هر پانزده درجه فلكى يكساعت زمانى است و هر درجه فلكى چهار دقيقه زمانى است ، هر گاه اختلاف بين طول دو بلد و جهت آن دو نسبت به يكديگر بدست آمده است تفاوت زمانى بين نصف النهار آن دو معلوم مى گردد . مثلا طول مكه مكرمه از گرنويچ 39 50 شرقى است يعنى مكه در جهت شرق گرنويچ است ، و طول قم از گرنويچ 50 55 شرقى است پس قم در جهت شرق مكه واقع است چون به طول بيش از آنست . و عرض مكه 21 25 شمالى است ، و عرض قم 34 39 شمالى است پس قم در جهت شمال شرقى مكه ، و مكه در جهت جنوب غربى قم واقع است . و چون تفاوت بين طولين مكه و قم يازده درجه و پنج دقيقه است ( 55 50 50 39 / 11 5 ) پس بعد از چهل و چهار دقيقه و [ 20 ثانيه از اول ظهر حقيقى قم ، اول ظهر حقيقى مكه مى باشد .
مثال ديگر طول بوشهر فارس از گرنويچ 50 50 شرقى است ، و عرض آن 28 58 شمالى ، پس قم و بوشهر تقريبا در هر دو در تحت يك دائره نصف النهار واقع اند و ظهر هر دو در يك وقت خواهد بود ، جز اين كه بوشهر در جهت جنوبى قم واقع است .
مثال ديگر طول مشهد مقدس رضوى روحى لتربته الفداء از گرنويچ 59 36 شرقى است ، و عرض آن 36 17 شمالى است ، پس مشهد مقدس در جهت شمال شرقى قم واقع است ، و قم در جهت جنوب غربى آن زيرا كه عرض و طول مشهد هر دو بيش از عرض و طول قم است ، و تفاوت بين الطولين 8 41 است
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 165
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٦٥