گرفتن افراسياب در گنگ بهشت ، و آمدن كيخسرو به پيش گنگ دژ ، و رزم كيخسرو با افراسياب و گرفته شدن گنگ دژ ، و گريختن افراسياب از گنگ دژ ، و رسيدن كيخسرو به گنگ ، و باز گشتن وى از گنگ دژ ، از گنگ و گنگ دژ و گنگ بهشت بسيار نام برده است . درباره افراسياب گويد :
يكى گنگ بودش بسان بهشت
گلش مشك سا را بد وزرش خشت
بدان جايگه شاد و خندان بخفت
تو گفتى كه با ايمنى بود جفت
درباره دژ گنگ ، و دژ لنگ ، در ماللهند ( ص 263 259 ) و معاجم فارسى و كتب تواريخ بسى حكايات آورده اند كه از حريم موضوع بحث ما خارج اند .
آن كه از بيرونى نقل كرده ايم كه « : و من اعتقاد الهند فى نهر گنگ ان مجراه كان فى القديم على ارض الجنة » چنانست كه در روايات ما در فصل آب فرات آمده است كه « : ان الله جنة خلقها الله فى المغرب و ماء فراتكم هذه يخرج ! منها . . . » و ديگر اين كه « : انه ينصب فيه ميزابان من ميازيب الجنة » . . . ( ماده ف ر ت سفينة البحار ) و از اين گونه روايات ديگر . و اين حق است زيرا هر يك از جنت و نار را در جميع عوالم به اقتضاى هر عالم مظاهر است . جنت مظهر اسماء جمالى حق سبحانه ، و نار مظهر اسماء جلالى است بحث آن را در تنبيه فصل نهم مقدمات شرح قيصرى بر فصوص الحكم ( 41 40 ط ايران 1 ) و در شرح وى بر قص ابراهيمى آن ( ص 178 ) طلب بايد كرد .
رودخانه گنگ يكى از سه رودخانه بزرگ هندوستان است به طول 1550 ميل كه از ارتفاعات هيماليا سرچشمه مى گيرد . رودخانه گنگ در نظر هنود مقدس مى باشد . بعقيده آنان در آسمان رودخانه اى به نام گنگ و به همين نام در زير زمين رودخانه ديگر جريان دارد . هر سال ميليون ها زن و مرد هند در آب گنگ شست و شو مى كنند و بزعم خود با آب اين رودخانه مقدس گناهان خود را مى شويند . ( ص 664 ، او پانيشاد ، نقل به اختصار )
كيف كان دانشمندان مشرق زمين چون هند و چين و تركستان ، مبدأ طول را از منتهاى عمارت شرقى يعنى از گنگ دژ گرفته اند ، و علماى مغرب زمين چون