پس هر گاه ميل اعظم بر آن افزوده شود قوسى از دائره نصف النهار بين سمت راس و معدل از جانب ابعد حاصل شود ، و تمام اين حاصل تا نصف دور قوسى از دائره نصف النهار بين سمت راس و معدل از جانب اقرب است ، و آن عرض بلد بود .
2 و اگر منقلب ظاهر را در جهت قطب ظاهر ، ارتفاع اصغر نباشد بلكه به افق وصل شود يعنى با افق در يك نقطه كه قطب دائره اول السموت است تماس كند ، عرض افق مساوى با تمام ميل اعظم خواهد بود .
3 يا اين كه ميل اعظم بر تمام اعظم ارتفاعات شمس افزوده شود تا عرض بلد حاصل شود .
4 يا اين كه ميل اعظم از اعظم ارتفاعات شمس كاسته شود ، 5 يا اين كه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از اعظم ارتفاعات منقلب ظاهر كاسته شود ، و باقى در اين دو وجه ( 4 و 5 ) تنصيف گردد ، 6 يا اين كه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از ميل اعظم كاسته شود تا در اين وجوه سه گانه ( 4 و 5 و 6 ) تمام عرض بلد باقى ماند ، يعنى باقى تمام عرض بلد است و هر گاه آن را از ربع دور كم كنند حاصل عرض بلد بود ، 7 پس اگر در وجه اول اين وجوه سه گانه اخير چيزى باقى نماند ، 8 يا منقلب ظاهر را در دو وجه اخير اين وجوه سه گانه ارتفاع اصغر نبود ، عرض افق ربع دور است ، يعنى عرض تسعين خواهد بود .
در طريق پنجم اين قسم ، اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر به قدر ميل كلى منهاى تمام عرض بلد است ، و اعظم ارتفاعات آن به قدر ميل كلى بعلاوه تمام عرض بلد است ، پس تفاضل بينشان به قدر ضعف تمام عرض بلد است ، لاجرم نصف آن تمام عرض بلد خواهد بود كه از ربع دور كم شود باقى آن ، عرض بلد بود ، پس درست آمد كه در افق ذوظل دائر ، هر گاه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از اعظم ارتفاعات منقلب ظاهر كاسته شود و باقى تنصيف گردد تمام عرض بلد بدست آمده است .
اما در طريق چهارم اين قسم ، مرحوم ملا مظفر جنابذى را تعليقه اى در اين مقام بر شرح بيرجندى بر تذكره است بدين عبارت :
« لا يخفى عليك ان قوله فى الوجهين ليس بصحيح لان فى الوجه الاول و هو نقصان
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 138
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٣٨