ارتفاعات آن جمع گردد و حاصل در اين وجه اخير تنصيف شود ، تا در وجوه سه گانه ياد شده عرض بلد حاصل شود و سبب تنصيف حاصل جمع وجه اخير اين است كه تمام اصغر ارتفاعات شمس به قدر عرض بلد بعلاوه ميل كلى است ، و تمام اعظم ارتفاعات شمس به قدر عرض بلد منهاى ميل كلى است ، پس مجموع آن دو به قدر ضعف عرض بلد است لاجرم نصف مجموع عرض بلد خواهد بود و هو المطلوب . يا اين كه ميل اعظم از اعظم ارتفاعات شمس كم گردد ، يا بر اصغر ارتفاعات شمس افزوده شود تا در اين دو صورت تمام عرض بلد حاصل شود ، و چون تمام عرض از ربع دور كاسته شود باقى عرض بلد خواهد بود . پس معرفت عرض بلد در قسم دوم به پنج طريق گفته آمده است : ميل اعظم بر تمام الخ ، يا اين كه ميل اعظم از تمام الخ ، يا اين كه تمام اعظم الخ ، يا اين كه ميل اعظم از اعظم الخ ، يا بر اصغر الخ . بلكه به لحاظ تمام داشتن و نداشتن اعظم ارتفاعات شمس ، اين قسم نيز به شش طريق گفته آمده است .
و طريق معرفت عرض بلد در قسم سوم كه افق ذوظل دائر است اين كه : ميل اعظم بر تمام اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر در جهت قطب ظاهر ، افزوده شود ، و تمام حاصل تا نصف دور اخذ گردد ، يا ميل اعظم بر تمام اعظم ارتفاعات شمس افزوده شود تا عرض بلد حاصل شود . يا ميل اعظم بر تمام اعظم ارتفاعات شمس كم گردد ، يا اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از اعظم ارتفاعات آن كم گردد ، و باقى در اين دو وجه تنصيف شود ، يا اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از ميل اعظم كم گردد ، تا در اين وجوه سه گانه تمام عرض بلد باقى ماند ، و چون اين باقى از ربع دور كم گردد حاصل عرض بلد بود ، پس اگر در وجه اول اين وجوه سه گانه چيزى باقى نماند ، يا در دو وجه اخير اين وجوه سه گانه ، منقلب را ارتفاع اصغر نباشد عرض افق نود درجه خواهد بود .
پس معرفت عرض بلد در قسم سوم به هشت طريق گفته آمده است : 1 ميل اعظم بر تمام اصغر الخ ، تمام اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر در جهت قطب ظاهر ، قوسى از دائره نصف النهار بين سمت الراس و منقلب ظاهر از جانب اقرب است ،
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 137
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٣٧