درس 39 : تحصيل عرض بلد
در درس قبل دانسته ايم كه اگر كوكب ثابت ابدى الظهور از سمت راس در جانب قطب خفى معدل النهار نگذرد يعنى ارتفاع اعظم و اصغر آن هر دو در جانب قطب ظاهر معدل النهار از سمت الراس بود ، يا آن كه ارتفاع اعظم بر سمت الراس بود ، و ارتفاع اصغر در جانب قطب ظاهر نصف مجموع ارتفاع اعظم و ارتفاع اصغر بگيريم عرض بلد حاصل شود . اكنون غرض ما اين است كه اين طريق تحصيل عرض بلد را ، به وجه ديگر نيز تعبير كرده اند و مال هر دو يكى است . مثلا صاحب زيج بهادرى كه تعبيرش در آن زيج بوجه مذكور بود ، در جامع بهادرى بدين وجه فرمايد :
طريق ديگر براى ادراك عرض بلد آنست كه غايت ارتفاع كوكبى از كواكب ابدى الظهور معلوم كنند و همچنين اصغرترين ارتفاع آن را ، اگر اين هر دو ارتفاع در يك جهت باشند از سمت الراس ، در اين صورت نصف تفاضل ارتفاعين را خواه بر ارتفاع اصغر زياده كنند ، يا از اعظم ارتفاع بكاهند عرض بلد حاصل مىشود و جهت عرض جهت ارتفاعين باشد . . . ( ص 524 ط 1 )
بيان : در شكل 15 بوجه اول گفته بود :
عرض بلد / 75 : 2 / 35 / ( 20 / 45 بعلاوه 25 ) ح ح 45 بعلاوه ح ر 25
و بنابر اين وجه كه در جامع بهادرى گفته است :
عرض بلد / 35 / ح ر 25 بعلاوه 20 : 2 / 10 / ح ر 25 ح ح 45
و يا اين كه :
عرض بلد / 10 / 35 ح ح 20 : 2 / 10 ، 45 / ح ر ح ح