است ، باز از قوهاى آن چنان ، قوا و اشكال و افعالى اين چنين صورتپذير نيست .
و اگر قوهء مصوّره را از شؤون نفس انثى بگيريم ، باز همان اشكال به حال خود باقى است . علاوه اين كه همين اشكال به نحوى در ساير قوى نيز وارد است . و هر چند در قوهء مصوره تعدد حيثيّات و جهات قائل شويم كه آن را قوه بسيط ندانيم ، باز اسناد تصوير اين همه صور ظاهر و باطن به او ناتمام است . و بهترين سخن اين است كه صورتگرى در تحت تدبير و تسخير و تصرّف ملكوت باشد ، هر چند نفس والدين و وسائط معدّه دخيلاند ، چنان كه شيخ رئيس را در كليّات قانون و نفس شفا همين نظر است و نيكو نظرى است . « 1 » و خواجه نيز در تجريد گويد : « مصوّره نزد من باطل است زيرا كه صدور اين افعال محكم مركّب از يك قوهء بسيط كه هيچ شعور ندارد محال است . « 2 » »
استادم مرحوم شعرانى در شرح و ترجمهء آن به فارسى گويد :
مصوّره يكى از خوادم و شعب قوهء مولّده است ؛ و آن قوهاى است كه نطفه را در رحم به اقسام و اعضاى مختلف تقسيم مىكند ، به هر يك صورتى خاص مىدهد ، و در هر يك مادّهاى خاص به كار مىبرد موافق حكم و مصالحى كه عقل انسان از ادراك آن عاجز است . خواجه رحمه اللّه فرمود : « قوهء مصوّره نزد من باطل است زيرا كه محال است اين افعال محكمهء گوناگون از يك قوهء بسيط صادر شود كه هيچ شعور ندارد . » و به نظر مىرسد كه هيچيك از قواى حيوانى و نباتى در إحكام و مصلحت و دقّت و فوائد آن كمتر از مصوّره نيست ، هيچيك را نمىتوان به فاعل بىشعور نسبت داد . و از بحث در غايت ، در فصل علّت و معلول بالقوه ، معلوم گرديد كه در
هامش
( 1 ) . المصوّرة الطابعة فهى الّتى يصدر عنها بإذن خالقها تبارك و تعالى تخطيط الاعضاء و تشكيلاتها و تجويفاتها و ثقبها و ملاستها و خشونتها و اوضاعها و مشاركاتها و بالجملة الأفعال المتعلّقة بنهايات مقاديرها ( قانون ، كليات ، ص 141 ) .
( 2 ) . و المصوّرة عندى باطلة لإستحالة صدور هذه الافعال المحكمة المركّبة عن قوة بسيطة ليس لها شعور اصلا .