روش و اسلوب - اگر چه مقصود در تمام علوم يكى است و آن شناختن عوارض ذاتيّه و قوانين كليّهء اشياست ، و ليكن روش تحصيل در تمام آنها على السويه نيست ؛ مثلا مسائل علوم طبيعى ، از قبيل طب و فيزيك و شيمى ، را بايد با تجربه و استقراء ثابت نمود ، امّا علوم رياضى را با استدلال و قياس عقلى مثلا مىخواهيم ثابت كنيم سه زاويهء مثلث مساوى است به دو قائمه ، اين را نبايد با آلت نقاله اندازه بگيريم و تجربه كنيم در چندين مثلث تا صحت آن بر ما معلوم شود ، بلكه بايد به دليل عقلى اثبات كنيم . امّا در طبيعى ، بر خلاف آن وقتى مىخواهيم ثابت كنيم هر فلزى در حرارت منبسط مىشود چندين مرتبه در چند فلز تجربه و استقراء بايد كرد تا يقين به صحت آن حاصل گردد . علم الهى و علم النفس را با استعمال ذرهبين و دوربين نمىتوان تحصيل كرد . اين وظيفهء علم منطق است كه معيّن كند مسائل هر علمى را بايد به چه طريق اثبات نمود .
بدان كه بايد قضاياى نظرى از روى قضاياى بديهى معلوم شود يا بالاخره منتهى به بديهيات گردد ؛ چون ممكن نيست يك قضيهء نظرى كه هنوز صحت آن يقين نشده از روى قضيهء نظرى ديگر استنباط كنيم كه صحت آن نيز معلوم نيست ، و آن را از قضيهء نظرى ديگر ، الى غير النهاية ؛ بلكه بايد بالاخره استدلال منتهى شود به قضيهاى كه صحت آن بالبديهة معلوم است . « 1 »
اينك به بيان انتاج ضروب شكل ثانى رجوع مىكنيم ، و پس از آشنايى به بعضى از امور كه در پيش است در مطالب گذشته باز مباحثى تقديم مىداريم .
درس صد و بيست و سوم
بدان كه قياس ، قسمى از آن كامل است كه بيّن الانتاج است ، يعنى محتاج به بيان نيست ، مانند بعضى از ضروب شكل اوّل ؛ و قسمتى از آن غير كامل است كه محتاج به
هامش
( 1 ) . اين را از يادداشتهاى جناب استاد علّامه شعرانى ( قده ) ، كه مخطوطات آن در نزد اين جناب محفوظ است ، استفاده كردهايم و پارهاى از اشارات و نكات بر آن افزودهايم .