كدام قسم از اقسام فاعل را بر حق سبحانه بايد اطلاق كرد ؟
حالا كه اقسام فاعل را دانستهايم ، ببينيم كدام يك از آنها را بر بارى تعالى مىتوان اطلاق كرد ؟ صدر المتألّهين در اسفار فرمود :
جمعى از طباعيه و دهريه ، قائلند كه : « مبدأ كل ، فاعل بالطبع است . » ،
و جمهور متكلمان قائلند كه : « فاعل بالقصد است » . و شيخ رئيس ، موافق جمهور مشاء ، قائل است كه : « فاعليت حق تعالى مر اشياء خارجى را بالعنايه است ، و مرصور علميهء حاصل در ذات بارى را بنا بر رأى ايشان كه صور را زائد بر ذات دانستند ، بالرضا است . » ، و صاحب اشراق ، به تبع حكماى فرس و رواقيان قائل است كه : « مبدأ كل ، فاعل بالرضا است . » « 1 » .
هامش
( 1 ) . ج 2 ، ص 224 ، ط 2 .