انبيا چون جنس عليين بدند * سوى عليين به جان و دل شدند
اين همان است كه در قرآن كريم آمده است :
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ
« 1 » و نيز آمده است :
الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ . . .
وَ الطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ
« 2 » . و در روايات به صورتهاى گوناگون آمده است كه « كل ميسّر لما خلق له » . اكثر آنها در كتاب قدر صحيح مسلم روايت شده است . « 3 »
آن كه دهدار گفت : « پس در اختيار مجبور است » و آن كه گفته است : « پس نسبت جبرش اقتضاى ذاتى اوست » ، بدان كه لفظ جبر و مجبور بسيار بر معنى غير متعارف و مشهور به كار مىرود ؛ زيرا ، جبر به معنى مشهور ، ستم كردن و اكراه و اجبار كردن است كسى را بر آن كارى كه خلاف ميل و ارادهء مجبور است ، همچنان كه عارف رومى گفته است : « انبيا در كار دنيا جبريند » كه اين معنايش نه اين است كه خداوند آنها را در كار دنيايشان به جبر و ستم وامىدارد ، بلكه چون همواره مؤيد به روح القدسند و توجّه به ملكوت عالم دارند و به قابليت ذاتيشان مشتاق لقاء اللّهاند ، لذا آنچه كه آن سوئى است ، مطابق خواهش و اقتضاى ذاتى آنهاست و خوش به سوى آن مىروند و سختيها را در راه وصول و ادراك آن مقام تحمل مىكنند . چنان كه جناب امين الاسلام طبرسى در تفسير مجمع البيان در ضمن آيهء كريمهء
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ
« 4 » از امام صادق عليه السّلام روايت كرده است كه : « إنّه قال لذة ما في النداء أزال تعب العبادة و العناء . »
و چه بسا « مجبور » گفته مىشود و در حقيقت معنى آن « مجبول » است . در
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) : آيهء 85 .
( 2 ) . نور ( 24 ) : آيهء 27 .
( 3 ) . احاديث 2643 تا 2651 .
( 4 ) . البقره ( 2 ) : آيهء 183 .