اضلال مردم بوالهوس مىشود ، دنيا ، در مقام تمثل ، بدان صورت ادراك مىشود ، نه آنكه در خارج ظرف ادراك زنى صاحب جمال و آراسته به انواع پيرايهها بوده است . همچنانكه در عالم رؤيا تمام وقايع و حالات در صقع نفس است نه در خارج آن ، ظهور سرور به صورت مثال در حديث نامبرده نيز در صقع نفس آن كسى است كه ادخال سرور در دل مؤمن كرده است نه آنكه در ظرف خارج چيزى چيز ديگر گردد . نمىبينى در حديث تمثّل قرآن ، قرآن به صورت جوان نيكو روى برگشته رنگ اهل قرآن گفت : اؤول معك حيثما الت .
بخصوص ، در حديث نخستين كه از كافى ، در تمثّل معاشران آدمى ، و در ذيل آن ، كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده : ليس احد يموت الّا تمثلت له عند موته ، و حديث امير المؤمنين عليه السّلام در تمثّل رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و حجج ، و همچنين در حديث تمثل مال و ولد و عمل توغّل بيشتر بايد كرد ، تا بدانى كه هيچيك از اين امور در خارج ظرف ادراك نيست .
حديث تمثّل مال و ولد و عمل حديث سى و نهم اربعين علّامه شيخ بهايى قدّس سرّه است مرحوم ابن خاتون عاملى در شرح آن گويد : خلاصهء كلام امير المؤمنين عليه السّلام آنكه بدرستى كه فرزند آدم را چون برسد روزى كه آخر ايّام دنياست و اوّل ايّام آخرت ممثّل مىشود يعنى به صورت مثالى درآورده مىشود در نظر او مال او و فرزندان او و عملى كه در ايّام زندگانى اقدام از او به آن واقع شده الخ . چه بسيار خوب كلمهء « مثّل » در حديث را ترجمه كرده است كه به صورت مثالى در نظر او آورده مىشود ؛ و اين همان است كه گفتيم همهء اين امور تمثّل در وعاء ادراك است .
و مرحوم طريحى ، در مجمع ، در بيان همين حديث ، گويد : اى صور له كل واحدة من الثلاثة بصورة مثاليّة يخاطبها و تخاطبه و فيه اشعار بتجسّم الاعراض كما هو المشهور بين المحققّين . انتهى .
و نيز علامه شيخ بهايى ، در ذيل بيان حديث ادخال السرور كه به مثالى متمثل مىشود و حديث سى و سوم كتاب اربعين است ، مىفرمايد : فيه دلالة على
انسان و قرآن (فارسى) — صفحة 99
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٩٩