رؤياى صالح است كه جزئى از نبوت است - تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل . در اين آيه كه فرموده سابقون مقرّبوناند ، و در آيات ديگر و رواياتى كه دربارهء مقربون آمد تدبّر و تأمل شود تا به مقرّبين و به اقسام قرب آشنايى بيشتر حاصل گردد .
آنكه متأله نورى فرموده است : روح القدس الأعلى و هو الروح السادس المسمّى بالمحمديّة البيضاء ، كلامى بسيار منيع و مطلبى بغايت رفيع است . زيرا كه دانستهاى اين ارواح مراتب يك حقيقتاند ، و اين حقيقت واحده ، مطابق شئون و اطوار و احوال و افعال او ، به اسامى گوناگون موسوم شده است ، و هر شأن او به اسمى مسمى گرديده است ؛ و چون همهء انبيا با اختلاف مراتبشان در داشتن قوهء قدسيه ، كه به تعبير حديث روح القدس بود ، شريكاند و مقام ختمى ارفع و اشمخ از همه مقامات است ؛ لذا روح ختمى را ، كه عاليترين درجه و منزل نهايى و غاية قصواى كمال انسانى است ، روح القدس اعلى و روح سادس و محمديّه بيضاء گفتهاند ، و چه خوب گفتهاند ! به قول جناب حافظ :
هر نكتهاى كه گفتم در وصف آن شمائل * هر كس شنيد گفتا للّه درّ قائل
اگرچه نديدهايم در حديثى روح سادس عنوان شده باشد ، و لكن آنكه روح ختمى را روح سادس دانسته است ، كه از آن آخرين مرتبهء روح انسان كامل را اراده كرده است ، به صواب رفته است ، و احاديث در اين گونه مباحث ، كه از اصول عقائد است ، معاضد عقل و مصدق براهيناند ، و اصل در اصول عقائد حكم عقل است ؛ و چون معنى صحيح بود ، در اصطلاح مشاحّه روا نبود . جناب خواجه ، در متن تجريد الاعتقاد ، در فوائد بعثت ، گويد : البعثة حسنة لاشتمالها على فوائد كمعاضدة العقل فيما يدل عليه الخ .
عبارت متأله نورى كه آدم ابو البشر خليفه بلكه خليفهء خاتم است بدين لحاظ است كه وجود خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ثمرهء شجرهء وجود است . امير المؤمنين عليه السّلام نيز فرموده است : فانا صنائع ربّنا و الخلق ( خ ل : و الناس ) بعد صنائع لنا « 1 » ( و من كتابه
هامش
( 1 ) - نهج البلاغه ، كتاب 28 .