يك شخص را به حسب عوالم هويّات عديده است ، و در هر عالم حكمى خاص دارد ؛ چنان كه خود آخوند هم بر اين مبناى اصيل و رصين است و بين اين نظر و رأى به تباين حقيقى ، تباين حقيقى است .
ب ) مناسبتر از مثل مذكور با مقام اينكه هر يك از بهشت و دوزخ را در همه عوالم از حضرت علميّه تا عالم جسمانى مظاهر است ؛ و هر يك از مظاهر مظهر اسمى از اسماء اللّه است ؛ و نيز هر يك از اين مظاهر را در هر عالم صورى و لوازمى است كه لايق به همان عالم مىباشند :
كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً
« 1 » اسماى حق - سبحانه - جمالى و جلالىاند : جنت مظهر جمالى ، و نار مظهر جلالى است . علامه قيصرى در فصل نهم شرح فصوص الحكم گويد :
جنت و نار را در همه عوالم مظاهر است ؛ زيرا كه بىشك آن دو را اعيانى در حضرت علميّه است ، و خداى - تعالى - از اخراج آدم و حوا - عليهما السّلام - از جنت خبر داد . پس جنّت را در عالم روحانى ، پيش از وجود آن در عالم جسمانى ، وجودى است ؛ و همچنين نار را در عالم قبل از عالم جسمانى وجودى است ؛ زيرا كه آن عالم مثال آنچه در حضرت علميّه است مىباشد . و در احاديث صحيح آنچه كه دلالت بر وجود جنت و نار در آن عالم دارد بسيار است . و رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم وجود آن دو را به قول خود كه الدّنيا سجن المؤمن و جنّة الكافر اثبات فرموده است ، چنان كه به قول خود : القبر روضة من رياض الجنة او حفرة من حفر النّيران و أمثال آن ، وجود آن دو را در عالم برزخ اثبات كرده است . و آن دو را عالم انسانى نيز وجودى است ؛ زيرا مقام روح و مقام قلب و كمالاتشان عين نعيم است ، و مقام نفس و هوى و مقتضياتشان نفس جحيم است . لذا هر كه در مقام قلب و روح داخل شد و به اخلاق حميده و صفات مرضيه متصف گرديد ، به انواع نعمتها متنعم مىشود ؛ و هر كس با نفس و لذات آن و هوى و شهوات آن ايستادگى كرد ، به انواع بلاها متعذّب مىشود . و آخرين مراتب مظاهر جنّت و نار
هامش
( 1 ) - بقره 2 : 25 .