عقل آدمى را بر طرف مىكند ، پس فقيه بيند آن را در « نبيذ » كه آب مويز است ، گويد كه اين نيز حرام و نجس باشد . پس اگر خداى تعالى اصلا سبب و علت را منظور نداشته باشد ، چون قياسكننده قياس نمايد ؟ پس قايل بودن به قياس و نفى بودن افعال اللّه معلّل به غرض - چنان كه مذهب مخالفين است - تناقض و بىمعنى است .
و ديگر آنكه چون توان گفت كه هيچ حسن و خوب و قبيح و بد در عالم نيست به حسب عقل ، بلكه اينها همه به محض شرع است ؟ يعنى بد آن است كه خداى تعالى نهى كرده باشد از آن و خوب آن است كه امر كرده باشد به آن ، بلكه بد و قبيح عين نهى خداى تعالى است از چيزى ، مثل
لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
« 1 » . و خوب و حسن عين امر خداست به چيزى ، مثل
أَقِمِ الصَّلاةَ
« 2 » و هيچچيز از خدا بد نمىباشد . پس اگر خدا شراب خوردن را كه موجب قتل و فساد بسيار است حلال مىساخت و واجب مىگردانيد و نماز گزاردن و خضوع و خشوع نمودن و رياضت نفس را كه موجب ثواب بسيار است و سعادت بيشمار ، حرام مىكرد و نهى مىنمود و خوردن شراب ، حسن و خوب مىبود و گزاردن نماز و رياضت نفس ، قبيح و بد ، و اين اصلا قصور نمىداشت و بر خدا جايز بود . و همچنين است واجب ساختن قتل و آزار يتيم و حرام كردن احسان و نوازش يتيمان ، بلكه به دوزخ بردن مطيع و به بهشت بردن عاصى رواست . آرى اين را كسى تجويز مىكند كه از عقل بهرهاى و نصيبى ندارد ، زيرا كه عقلى دانستن اينها فرع هوش و عقل است و چون آن بيهوش عقل ندارد اينها را عقلى خود نمىداند و هرگاه كه عقل از ميان
هامش
( 1 ) - سورهء اسراء ( 17 ) : 34 .
( 2 ) - سورهء هود ( 11 ) : 114 ؛ سورهء اسراء ( 17 ) : 78 ؛ سورهء طه ( 20 ) : 14 ؛ سورهء عنكبوت ( 29 ) : 45 ؛ سورهء لقمان ( 31 ) : 17 .