46 / 32
و هر كه قبول نكند گفتهء خواننده به خداى پس نيست عاجزكننده در زمين و نيست او را بجز خدا دوستان ، آن جماعه در گمراهى ظاهراند ( 32 )
46 / 33
آيا يقين نكردند خدائى كه آفريده است آسمانها و زمين و مانده نشد در آفريدن اينها تواناست بر آنكه زنده مىكند مردگان را آرى چنين است هر آئينه او بر هر چيز توانا است ( 33 )
46 / 34
و روز كه پيش آورده شوند كافران بر آتش گفته شود آيا نيست اين وعده درست گفتند آرى قسم پروردگار ما درست است گفت بچشيد عقوبت را بسبب آنكه كافر مىبوديد ( 34 )
شرح
وَ مَنْ لا يُجِبْو هر كه اجابت نكندداعِيَ اللَّهِخواننده را به خداى يعنى محمد مصطفى صلى اللّه عليه و سلّم رافَلَيْسَ بِمُعْجِزٍپس نيست عاجزكنندهفِي الْأَرْضِدر زمين يعنى هر كه خواننده حق را اجابت نكند عذاب به دو نازل خواهد شد و او عاجز نتواند ساخت خداى را از تعذيب خودوَ لَيْسَ لَهُو نيست مر او رامِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُبجز خداى دوستان و مددگارانأُولئِكَآن گروه اجابتنكنندگانفِي ضَلالٍ مُبِينٍدر گمراهى هويدااند ضلالتى كه بر همه كس واضح باشد علماء را در حكم مؤمنان جن اختلاف است بعضى برآنند كه ثواب ايشان همين نجات است از آتش دوزخ چنانچه فرمود يجركم من عذاب اليم و از سفيان ثورى رحمه اللّه منقول است كه ثواب جن آن است كه از آتش برهند پس ايشان را خاك سازند بر منوال بهايم امام اعظم رحمه اللّه عليه برين رفته و امام مالك رحمه اللّه و جمعى برآنند كه ايشان را بر احسان ثواب هست چنانچه بر اساءت عقاب خواهد بود و از ضحاك رحمه اللّه منقول است كه ايشان به بهشت درآيند و از امام نقاش رح پرسيدند كه ايشان از نعيم بهشت تناول كنند جواب فرمود كه حق سبحانه ايشان را تسبيحى و ذكرى الهام دهد كه از ان چندان لذت يابند كه بنىآدم از نعمتهاى بهشت در معالم آورده كه از ضمرة بن حبيب رحمه اللّه پرسيدند كه مؤمن جن را ثواب هست گفت آرى و آيت لم يطمثهن انس قبلهم و لا جان بخواند و گفت ان الانسيات للانس و الجنيات للجن ، و هم در معالم از عمر بن عبد العزيز نقل مىكند كه مؤمنان جن گرداگرد بهشت در برجها و ربضها خواهند بود نه در بهشت و قاضى در انوار فرمايد كه اظهر آنست كه جن در توابع تكليف مانند انسانند و اللّه اعلم بالصوابأَ وَ لَمْ يَرَوْاآيا نديدند و ندانستند منكران بعثأَنَّ اللَّهَ الَّذِيآن را كه خداى بقدرت بىعجزخَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَبيافريد آسمانها و زمين راوَ لَمْ يَعْيَو مانده نشد و رنج نرسيد او رابِخَلْقِهِنَّبآفريدن آنهابِقادِرٍتوانا استعَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتىبر آنكه زنده كند مردگان را چه قدرت او ثابت است و نقص و انقطاع به دو راه نيابد محصل معنى آيت آنست كه آيا خداى با قدرت چنين كامل ازلى و ابدى بر احياى موتى قادر نيستبَلىآرى هستإِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍبه درستى كه او بر همه چيزقَدِيرٌتواناست بىعجز و تعبوَ يَوْمَ يُعْرَضُو ياد كن روزى را كه عرض كرده شوندالَّذِينَ كَفَرُواآنان كه نگرويدندعَلَى النَّارِبر آتش يعنى آتش بر ايشان عرض كنند و اين قلب است كه بر خلاف مقتضاى ظاهر است و از براى مبالغه و تاكيد ايراد مىكند پس ايشان را گويندأَ لَيْسَ هذاآيا نيست اين عذاببِالْحَقِّبه راستى و شما باور نمىكنيدقالُوا بَلىگويند آرى حق است پس سوگند خورند كهوَ رَبِّناو به پروردگار ما كه اين راست بودهقالَگويد خداى يا خازنان دوزخ ايشان را گويند كهفَذُوقُوا الْعَذابَپس بچشيد عذاب رابِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَبه سبب آنچه بوديد كه كافر مىشديد به قيامت و سخن پيغامبران باور نمىداشتيد .