يعنى پيش از فرود آمدن قرآن به علم دست يافته بودهاند .
إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً
- چون قرآن بر ايشان تلاوت شود ، بر چانه و ريش بر زمين به سجده مىافتند . » خرور به معنى وقوع سريع است ، يعنى هر چه زودتر به سجده كردن مىپردازند ، و شايد خودشان را در برابر قرآن فراموش مىكنند و بر چانهها و ريش و نه بر پيشانيهاشان خاضعانه سجده مىكنند ، از آن جهت كه اين سجده كردن بسيار سريع صورت مىگيرد .
وَ يَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا
- و مىگويند منزه است پروردگار ما كه وعدهء او عملى شد . » از اين آيه چنان برمىآيد كه آنان توقع چيزى را داشتهاند كه در قرآن تحقق پيدا كرده بود يا آنان چنين تعبير مىكردند ، و اين از منتهاى ايمان و منتهاى يقين ايشان بود كه خدا را از خلف وعد تنزيه كردند ، و به تأكيد گفتند كه وعدهء او در كتاب به پيروزى مؤمنان دنيا ، و پاداش نيك آنان در آخرت حق است و تحقق خواهد يافت . و اين يكى از معانى حقى است كه در آيهء پيشين
وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ
آمده بود .
إن مخففه به معنى
كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا
است .
[ 109 ]
وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً
- بر چهرهها و چانهها براى سجده فرومىافتند و مىگريند و خشوع و فروتنى آنان افزايش مىيابد . » / 325 چنان معلوم مىشود كه بر انسان در برابر حالات غريب و شگفتانگيزى كه پيش مىآيد ، يكى از دو حالت رخ مىدهد :
اوّل : حالت بيهوشى و حيرت و سرگشتگى .
دوم : حيرت آگاهانه .
شايد آيهء بعد به اين دو حالت اشاره كرده و گفته است :
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ